1. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 1.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 1. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

1. Sayfa: Giriş – Öge kavramı ve temel yaklaşım

Cümlenin öğeleri ne demektir?

Bir cümlede yüklemin anlattığı işi, oluşu ya da durumu tamamlayan parçalara cümlenin öğeleri denir. LGS’de bu konu; “kim, ne, kimi, kime, nerede, ne zaman, nasıl, niçin” gibi sorularla bulunur.

İpucu: Öğeleri bulurken önce yüklemi belirlemek işin yarısını çözer.

1) Neden önce yüklem?

Çünkü cümledeki diğer öğeler, yükleme göre anlam kazanır. Yüklem; cümlenin “merkezi”dir. Yüklemi bulduktan sonra diğer parçaların yüklemle ilişkisini sorgularız.

Mini örnek (renk kodlu)

Ali bugün koştu .

koştu = Yüklem

Ali = Özne (Kim koştu?)

bugün = Zarf tümleci (Ne zaman koştu?)

2) LGS’de en çok çıkan temel öğeler (genel çerçeve)

Ana öğeler

Yüklem cümlenin yargısıdır.

Özne işi yapan/olan varlıktır (Her cümlede açıkça yazmayabilir).

Yardımcı öğeler

Nesne yüklemin etkilediği varlıktır (Kimi? Neyi?).

Dolaylı tümleç yönelme/bulunma/ayrılma anlamı verir (Kime? Nereye? Kimden? Nerede?).

Zarf tümleci zaman, durum, neden, miktar gibi anlamlar katar (Ne zaman? Nasıl? Niçin? Ne kadar?).

3) Öğeleri bulmanın temel sırası

Pratik sıra (önerilen)

1 Yüklemi bul.

2 “Kim/Ne?” sorusuyla özneyi ara.

3 “Kimi/Neyi?” sorusuyla nesneyi kontrol et.

4 “Kime/Nereye/Nerede/Kimden?” sorularıyla dolaylı tümleci bul.

5 “Ne zaman/Nasıl/Niçin/Ne kadar?” sorularıyla zarf tümlecini bul.

4) Dikkat: Her cümlede her öğe bulunmaz

Bazı cümlelerde özne gizli olabilir, nesne olmayabilir, yalnızca yüklemden oluşan cümleler bulunabilir. Bu yüzden “mutlaka hepsi vardır” diye düşünmek hata yaptırır.

Örnek: Sadece yüklem

Geldim.

Burada özne gizlidir: (Ben) geldim.

2. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 2.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 2. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

2. Sayfa: Yüklem

Yüklem nedir?

Yüklem, cümlede iş, oluş veya durumu bildiren, cümlenin yargısını taşıyan temel öğedir. Bir cümlede yüklem olmadan yargı kurulamaz.

1) Yüklemin temel özellikleri

• Her cümlede bir tane yüklem bulunur.

• Yüklem, genellikle cümlenin sonunda yer alır.

• Yüklem, çekimli fiil ya da ek fiil almış isim olabilir.

2) Fiil yüklem

Çekimli bir fiilden oluşan yüklemlere fiil yüklem denir. LGS’de en sık karşılaşılan yüklem türüdür.

Örnekler

• Ahmet hızlıca koştu .

• Öğrenciler sessizce dinliyor .

3) İsim yüklem

İsim soylu bir sözcüğün ek fiil alarak yüklem olmasıyla oluşan yüklemlere isim yüklem denir.

Örnekler

• Bu kitap çok güzel .

• Benim en yakın arkadaşım sensin .

LGS’de sık yapılan hata

Yüklem sadece fiildir sanmak yanlıştır. İsim + ek fiil yapıları da yüklem olabilir.

4) Yüklemi bulma alıştırması

Aşağıdaki cümlelerde yüklem olan sözcüğü belirleyiniz:

1) Bugün hava çok sıcak.

2) Öğretmenimiz sınıfa girdi.

3. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 3.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 3. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

3. Sayfa: Özne

Özne nedir?

Özne, cümlede bildirilen işi yapan, oluşu yaşayan ya da durumu üzerinde taşıyan öğedir. Özne, yükleme “kim?” ve “ne?” soruları sorularak bulunur.

1) Gerçek (açık) özne

Cümlede açıkça bulunan, sözcük ya da sözcük grubu hâlinde yazılan öznelere gerçek (açık) özne denir.

Örnekler

Öğrenciler sınava dikkatle hazırlandı.

Bu kitap herkesi çok etkiledi.

2) Gizli özne

Cümlede yazılmayan ancak yüklemin kişi ekinden anlaşılan öznelere gizli özne denir.

Örnek

Çalışacağım.

Gizli özne: Ben

3) Sözde özne

Edilgen çatılı cümlelerde, işi yapan belli olmadığı hâlde özneymiş gibi görünen öğeye sözde özne denir.

Örnek

Pencere dün akşam kırıldı.

İşi yapan belli değildir, “pencere” sözde öznedir.

LGS ipucu

Gizli özne, cümlede yok sayılmaz. Sorularda özellikle gizli özneye dikkat edilir.

4) Özne alıştırması

Aşağıdaki cümlelerde özneyi bulunuz:

1) Kitaplar masanın üzerinde duruyor.

2) Yarın erkenden yola çıkacağız.

4. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 4.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 4. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

4. Sayfa: Nesne

Nesne nedir?

Nesne, yüklemin bildirdiği işten doğrudan etkilenen varlık ya da kavramdır. Nesne, yükleme “kimi?” ve “neyi?” soruları sorularak bulunur.

1) Nesne hangi cümlelerde bulunur?

Nesne, yalnızca geçişli fiillerle kurulan cümlelerde bulunur. Geçişsiz fiillerle kurulan cümlelerde nesne olmaz.

Karşılaştırma

• Ali kitabı okudu.
(Nesne vardır.)

• Ali hızlıca koştu.
(Nesne yoktur.)

2) Belirtili nesne

“-ı, -i, -u, -ü” eklerini alan nesnelere belirtili nesne denir. Yükleme “kimi?” ve “neyi?” soruları sorularak bulunur.

Örnekler

• Öğretmen soruyu çözdü.

• Çocuk topu bahçede buldu.

3) Belirtisiz nesne

Herhangi bir hâl eki almayan nesnelere belirtisiz nesne denir. Yükleme “ne?” sorusu sorularak bulunur.

Örnekler

• Öğrenciler kitap okuyor.

• Annem yemek yaptı.

Dikkat!

“-de, -den, -e” ekleri alan sözcükler nesne olmaz. Bu tür sözcükler dolaylı tümleçtir.

4) Nesne alıştırması

Aşağıdaki cümlelerde nesneyi bulunuz:

1) Öğrenci ödevini dikkatle yaptı.

2) Bahçede çiçek topladık.

5. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 5.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 5. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

5. Sayfa: Dolaylı Tümleç

Dolaylı tümleç nedir?

Dolaylı tümleç, cümlede yönelme, bulunma ve ayrılma anlamı veren; yükleme “kime, kimde, kimden, nereye, nerede, nereden” soruları sorularak bulunan öğedir.

1) Dolaylı tümleç ekleri

Dolaylı tümleç olan sözcükler genellikle şu ekleri alır:

• -e / -a (yönelme)
• -de / -da (bulunma)
• -den / -dan (ayrılma)

2) Örneklerle dolaylı tümleç

Örnekler

• Öğrenciler okula erken geldi.

• Kitap masada duruyor.

• Çocuk evden çıktı.

LGS’de sık karışan durum

“-e, -de, -den” eklerini alan sözcükler asla nesne değildir. Bu sözcükler her zaman dolaylı tümleçtir.

3) Dolaylı tümleç alıştırması

Aşağıdaki cümlelerde dolaylı tümleci bulunuz:

1) Akşam misafirlere hediye verdik.

2) Öğretmen sınıfta sessizce konuştu.

6. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 6.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 6. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

6. Sayfa: Zarf Tümleci

Zarf tümleci nedir?

Zarf tümleci; cümlede zaman, durum, neden, amaç, miktar ve yön anlamları katan, yükleme “ne zaman, nasıl, niçin, ne kadar, nereye” gibi sorularla bulunan öğedir.

1) Zarf tümlecinin temel özellikleri

• Bir cümlede birden fazla zarf tümleci bulunabilir.

• Zarf tümleci, fiilin anlamını tamamlar.

• Bazı zarf tümleçleri ek almaz, bazıları ise ek alarak kullanılır.

2) Zaman bildiren zarf tümleci

Fiilin ne zaman yapıldığını bildirir. Yükleme “ne zaman?” sorusu sorulur.

Örnekler

• Dün ders çalıştım.

• Sınava yarın gireceğiz.

3) Durum bildiren zarf tümleci

Fiilin nasıl yapıldığını bildirir. Yükleme “nasıl?” sorusu sorulur.

Örnekler

• Öğrenciler soruyu dikkatlice çözdü.

• Sporcu hızlıca koştu.

4) Neden – amaç bildiren zarf tümleci

Fiilin hangi sebeple ya da hangi amaçla yapıldığını bildirir. Yükleme “niçin, neden?” soruları sorulur.

Örnekler

• Başarılı olmak için çok çalıştı.

• Yağmur yüzünden maç iptal edildi.

Dikkat!

Zarf tümleci ile dolaylı tümleç sık karıştırılır. “Nereye?” sorusu bazen zarf tümleci, bazen dolaylı tümleç olabilir; anlam mutlaka kontrol edilmelidir.

5) Zarf tümleci alıştırması

Aşağıdaki cümlelerde zarf tümlecini bulunuz:

1) Akşam sessizce kitap okuduk.

2) Başarılı olmak için düzenli çalışıyor.

7. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 7.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 7. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

7. Sayfa: Edat Tümleci

Edat tümleci nedir?

Edat tümleci; bir edat ile kurulan, yükleme “ne ile, kime göre, ne gibi” soruları sorularak bulunan yardımcı öğedir.

1) Edat nedir?

Edatlar, tek başına anlamı olmayan; başka sözcüklerle birlikte kullanıldığında anlam kazanan kelimelerdir.

Sık kullanılan edatlar

• ile
• gibi
• kadar
• için
• göre

2) Örneklerle edat tümleci

Örnekler

• Arkadaşım ile sinemaya gittim.

• Bu konu sana göre çok kolay.

• O, aslan gibi cesurdu.

Dikkat!

“için” ve “ile” bazen zarf tümleciyle karıştırılır. Edat görevinde kullanılıyorsa edat tümleci olur.

3) Edat tümleci alıştırması

Aşağıdaki cümlelerde edat tümlecini bulunuz:

1) Kardeşimle birlikte ders çalıştım.

2) Bana göre bu soru çok zor.

8. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 8.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 8. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

8. Sayfa: Temel ve Yardımcı Öğelerin Birlikte İncelenmesi

Neden birlikte incelenir?

LGS sorularında cümlenin öğeleri çoğu zaman tek tek değil, bir arada değerlendirilir. Bu yüzden yüklemden başlayarak tüm öğeleri sırasıyla görmek büyük avantaj sağlar.

1) Öğelerin genel sıralaması

Temel öğeler:
• Yüklem
• Özne

Yardımcı öğeler:
• Nesne
• Dolaylı tümleç
• Zarf tümleci
• Edat tümleci

2) Örnek cümle üzerinde inceleme

Öğrenciler dün okulda deneme sınavını çözdü .

• Yüklem: çözdü

• Özne: öğrenciler

• Zarf tümleci: dün

• Dolaylı tümleç: okulda

• Nesne: deneme sınavını

LGS ipucu

Sınavda öğeleri sorarken bazen bir öğe bilinçli olarak çıkarılır. Bu durumda kalan öğeleri doğru saymak gerekir.

3) Karma alıştırma

Aşağıdaki cümlede tüm öğeleri bulunuz:

Öğretmen bugün sınıfta öğrencilerle konuyu tekrar anlattı.

9. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 9.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 9. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

9. Sayfa: Gizli – Açık Öğeler ve Sınav Mantığı

Gizli – açık öğe ayrımı neden önemli?

LGS’de cümlenin öğeleri sorularında bazı öğeler cümlede yazılı olmayabilir. Bu durumda yüklemin eklerine bakılarak gizli öğeler tespit edilir.

1) Gizli özneye dikkat

Türkçede yüklemin kişi eki, özneyi açıkça gösterebilir. Bu durumda cümlede gizli özne bulunur.

Örnekler

Gideceğim.

Gizli özne: Ben

2) Gizli nesne olur mu?

Nesne, çoğu zaman cümlede açıkça yer alır. Ancak bazı durumlarda nesne cümlede söylenmeyip anlamdan çıkarılabilir.

Örnek

• Kitabı aldım ve okudum .

İkinci cümlede nesne yazılı değildir ancak “kitabı” anlamca vardır.

LGS tuzağı

Gizli öğeler yok sayılmaz. Sorularda “kaç öğe vardır?” denildiğinde gizli öğeler mutlaka hesaba katılır.

3) Karma örnek

Dün akşam çok yoruldum.

• Yüklem: yoruldum
• Gizli özne: ben
• Zarf tümleci: dün akşam, çok

4) Sınav tarzı alıştırma

Aşağıdaki cümlede gizli öğeleri belirleyiniz:

Yarın erkenden yola çıkacağım.

10. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 10.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 10. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

10. Sayfa: Öge Bulma Stratejileri

Sınavda nasıl daha hızlı bulunur?

LGS’de zaman çok değerlidir. Bu nedenle cümlenin öğelerini belli bir sıraya göre bulmak gerekir. Rastgele soru sormak hata riskini artırır.

1) Altın kural: Yüklemden başla

1. Yüklemi bul.
2. Yükleme “kim / ne” sorusunu sor → özne.
3. “Kimi / neyi” sor → nesne.
4. “Kime / nerede / nereden” sor → dolaylı tümleç.
5. “Ne zaman / nasıl / niçin” sor → zarf tümleci.

2) Yanlış yapılan strateji

Cümleyi soldan sağa okuyup her kelimeye tek tek soru sormak sınavda zaman kaybettirir ve yanlış öğe belirlemeye yol açar.

3) Sınav tarzı örnek

Sabah erken saatlerde annemle okula yürüyerek gittim.

• Yüklem: gittim
• Gizli özne: ben
• Dolaylı tümleç: okula
• Zarf tümleci: sabah erken saatlerde, yürüyerek
• Edat tümleci: annemle

Unutma

Bir sözcük yalnızca bir öğe olabilir. Aynı sözcük aynı cümlede iki farklı öğe olmaz.

4) Hızlı alıştırma

Aşağıdaki cümlede öğeleri sırayla bulunuz:

Akşam arkadaşlarımla parkta uzun süre sohbet ettik.