1. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 1.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümle Çeşitleri - 1. Sayfa

Cümle Çeşitleri

1. Sayfa • Temel Başlangıç: Cümle Nedir, Neye Göre Çeşitlenir?

1) Cümle (Tümce) Nedir?

Cümle; bir düşünceyi, duyguyu, isteği ya da yargıyı anlamlı biçimde anlatan söz dizisidir. Genellikle yüklem içerir.

İPUCU

“Cümle çeşitleri” sorularında önce yüklemi bulmak işleri kolaylaştırır. Çünkü cümleyi sınıflandırırken yüklemin türü, anlamı ve yapısı çok önemlidir.

Örnek

Bugün hava çok güzel.

Bu cümlede yargı bildiren bölüm: güzel (yüklem).

2) Cümleler Neye Göre Çeşitlenir?

LGS’de cümle çeşitleri genellikle 4 ana ölçüte göre sorulur.

A) Anlamına göre

Olumlu / Olumsuz • Soru • Ünlem • Emir / İstek

“Cümle ne anlatıyor?” sorusuna bakılır.

B) Yüklemin türüne göre

Fiil cümlesi • İsim cümlesi

“Yüklem fiil mi, isim mi?”

C) Yapısına göre

Basit • Birleşik • Sıralı • Bağlı

“Kaç yargı var? Nasıl bağlanmış?”

D) Yüklemin yerine göre

Kurallı • Devrik

“Yüklem sonda mı?”

HIZLI YÖNTEM

1) Yüklemi bul → 2) Yüklemin türüne bak (fiil/isim) → 3) Yüklemin yerine bak (kurallı/devrik) → 4) Anlam ve yapı özelliklerini kontrol et.

3) Mini Alıştırma: Yüklemi Bulalım

Aşağıdaki cümlelerde yüklemi tespit etmeye odaklan.

1) Bu akşam ödevlerimi bitirdim.

Yüklem: bitirdim (fiil)

2) Sınıfın en çalışkanı Ayşe.

Yüklem: Ayşe (isim)

3) Ne kadar da güzel anlatıyorsun konuyu!

Yüklem: anlatıyorsun (fiil) • Ünlem anlamı güçlendirir.

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada “Anlamına göre cümleler”e (olumlu-olumsuz-soru-ünlem-emir/istek) giriş yapacağız.

2. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 2.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümle Çeşitleri - 2. Sayfa

Cümle Çeşitleri

2. Sayfa • Anlamına Göre Cümleler: Olumlu – Olumsuz

1) Olumlu Cümle

Yüklemin bildirdiği işin ya da durumun gerçekleştiğini anlatan cümlelere olumlu cümle denir.

ÖZELLİK

Olumlu cümlelerde yüklemde olumsuzluk eki (-ma / -me) bulunmaz.

Örnekler

• Yarın sinemaya gideceğim.
• Kitabı dikkatlice okudu.
• Bu konu gerçekten çok kolay.

2) Olumsuz Cümle

Yüklemin bildirdiği işin ya da durumun gerçekleşmediğini anlatan cümlelere olumsuz cümle denir.

DİKKAT

Olumsuzluk genellikle fiile gelen -ma / -me ekiyle yapılır.

Örnekler

• Bugün okula gitmedim.
• Soruyu tam olarak anlamadı.
• Dün seni arayıp bulamadım.

3) Olumsuzluk Anlamı Taşıdığı Hâlde Olumsuz Olmayanlar

Bazı cümlelerde olumsuzluk kelimesi bulunsa da cümle olumlu olabilir.

ÖNEMLİ

“Hiç”, “asla”, “yok” gibi sözcükler her zaman olumsuz cümle anlamı oluşturmaz. Yüklemin yapısına bakılmalıdır.

• Bu konuyu hiç zor bulmadım.
• Onun gibisini asla görmedim.

Yüklem olumsuz eki aldığı için bu cümleler olumsuzdur; ancak anlam vurgusu güçlendirme olabilir.

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada anlamına göre cümlelerin devamı olan soru cümleleri ele alınacaktır.

3. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 3.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümle Çeşitleri - 3. Sayfa

Cümle Çeşitleri

3. Sayfa • Anlamına Göre Cümleler: Soru Cümleleri

1) Soru Cümlesi

Cevap almak amacıyla kurulan cümlelere soru cümlesi denir.

ÖZELLİK

Soru cümleleri genellikle mi / mı / mu / mü soru edatı, soru kelimeleri ya da tonlama ile kurulur.

Örnekler

• Yarın bizimle gelecek misin?
• Bu kitabı sen mi aldın?
• Akşam kaçta geleceksin?

2) Soru Cümlesi Yapma Yolları

A) Soru edatı ile

mi / mı / mu / mü ayrı yazılır.

• Bugün okula geldin mi?

B) Soru kelimeleri ile

Kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden, kaç…

• Bu ödevi kim yaptı?

C) Tonlama ile

Yazıda soru işareti bulunmayabilir.

• Sen de mi geliyorsun.

DİKKAT

Her soru cümlesi gerçekten soru anlamı taşımayabilir. Bazen şaşırma, sitem, öfke anlamı da verebilir.

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada ünlem cümleleri ve emir / istek cümleleri ele alınacaktır.

4. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 4.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümle Çeşitleri - 4. Sayfa

Cümle Çeşitleri

4. Sayfa • Anlamına Göre Cümleler: Ünlem – Emir – İstek

1) Ünlem Cümleleri

Sevinç, şaşkınlık, korku, üzüntü, öfke gibi duyguları güçlü biçimde anlatan cümlelere ünlem cümlesi denir.

ÖZELLİK

Ünlem cümleleri çoğunlukla ünlem işareti (!) ile biter; ancak her ünlem işareti olan cümle ünlem cümlesi değildir.

Örnekler

• Ne kadar da güzel bir gün!
• Eyvah, anahtarımı evde unuttum!
• Harika bir performans sergiledin!

2) Emir Cümleleri

Yapılması ya da yapılmaması istenen bir işi kesin bir ifadeyle bildiren cümlelere emir cümlesi denir.

ÖZELLİK

Emir cümlelerinde yüklem genellikle kip eki almaz.

Örnekler

• Kapıyı kapat.
• Sessiz ol.
• Defterini masaya bırak.

3) İstek Cümleleri

Yapılması istenen bir işi nazik veya dilek anlamıyla bildiren cümlelere istek cümlesi denir.

ÖZELLİK

İstek cümlelerinde genellikle -se / -sa eki kullanılır.

Örnekler

• Biraz daha erken gelsen iyi olur.
• Keşke bu filmi birlikte izlesek.
• Bugün dışarı çıksak mı?

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada yüklemin türüne göre cümleler (fiil cümlesi – isim cümlesi) ele alınacaktır.

5. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 5.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümle Çeşitleri - 5. Sayfa

Cümle Çeşitleri

5. Sayfa • Yüklemin Türüne Göre Cümleler

Yüklemin Türüne Göre Cümleler

Cümleler, yüklemlerinin fiil ya da isim olmasına göre ikiye ayrılır.

1) Fiil Cümlesi

Yüklemi çekimli fiil olan cümlelere fiil cümlesi denir.

ÖZELLİK

Fiil cümlelerinde iş, oluş veya hareket bildirimi vardır.

Örnekler

• Öğretmen sınıfa girdi.
• Sabah erkenden uyandım.
• Çocuklar bahçede oynuyor.

2) İsim Cümlesi

Yüklemi isim veya isim soylu sözcük olan cümlelere isim cümlesi denir.

ÖZELLİK

İsim cümlelerinde yüklem genellikle -dır / -dir ekiyle ya da ek almadan kullanılır.

Örnekler

• Bu şehir çok güzel.
• En sevdiğim ders matematiktir.
• Başarının sırrı çalışmaktır.

Fiil – İsim Cümlesi Karşılaştırması

Gitti → Fiil cümlesi
Yorgun → İsim cümlesi

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada yüklemin yerine göre cümleler (kurallı – devrik) ele alınacaktır.

6. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 6.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümle Çeşitleri - 6. Sayfa

Cümle Çeşitleri

6. Sayfa • Yüklemin Yerine Göre Cümleler

Yüklemin Yerine Göre Cümleler

Cümleler, yüklemin cümledeki yerine göre ikiye ayrılır.

1) Kurallı Cümle

Yüklemi cümle sonunda bulunan cümlelere kurallı cümle denir.

ÖZELLİK

Türkçede anlatımın doğal sırası kurallı cümledir.

Örnekler

• Öğrenciler derse zamanında geldi.
• Kitabı dün akşam bitirdim.
• Bu konu benim için çok önemlidir.

2) Devrik Cümle

Yüklemi cümle sonunda olmayan cümlelere devrik cümle denir.

ÖZELLİK

Devrik cümleler anlatımı güçlendirmek için kullanılır.

Örnekler

• Geldi öğretmen sınıfa.
• Çok severim ben bu şehri.
• Ne güzel bir gündü bugün.

Kurallı – Devrik Cümle Karşılaştırması

Öğretmen sınıfa girdi. → Kurallı
Girdi öğretmen sınıfa. → Devrik

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada yapısına göre cümleler (basit – birleşik) ele alınacaktır.

7. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 7.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümle Çeşitleri - 7. Sayfa

Cümle Çeşitleri

7. Sayfa • Yapısına Göre Cümleler: Basit – Birleşik

Yapısına Göre Cümleler

Cümleler, içerdikleri yargı sayısına göre sınıflandırılır.

1) Basit Cümle

Tek bir yargı bildiren cümlelere basit cümle denir.

ÖNEMLİ

Basit cümlede yalnızca bir yüklem bulunur.

Örnekler

• Sabah erkenden okula gittim.
• Bu soru gerçekten çok kolay.
• Arkadaşım beni bekliyordu.

2) Birleşik Cümle

Birden fazla yargı içeren, ana cümle ve yardımcı cümleden oluşan cümlelere birleşik cümle denir.

ÖZELLİK

Birleşik cümlelerde en az iki yüklem vardır.

Örnekler

• Ders çalışırsan başarılı olursun.
• Yağmur yağınca dışarı çıkmadık.
• Kitabı bitirince bana haber ver.

Basit – Birleşik Cümle Karşılaştırması

Bugün erken uyudum. → Basit
Erken uyursam dinç olurum. → Birleşik

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada birleşik cümle türleri (şartlı – iç içe – ki’li) ele alınacaktır.

8. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 8.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümle Çeşitleri - 8. Sayfa

Cümle Çeşitleri

8. Sayfa • Birleşik Cümle Türleri

Birleşik Cümle Türleri

Birleşik cümleler, yardımcı cümlenin ana cümleye bağlanış biçimine göre türlere ayrılır.

1) Şartlı Birleşik Cümle

Yardımcı cümlenin ana cümlenin gerçekleşmesini şarta bağladığı cümlelere şartlı birleşik cümle denir.

ÖZELLİK

Şartlı birleşik cümlelerde yardımcı cümle genellikle -se / -sa eki alır.

Örnekler

• Derslerine düzenli çalışırsan başarılı olursun.
• Erken gelirsen birlikte çıkarız.
• Kitabı bitirirsen sana veririm.

2) İç İçe Birleşik Cümle

Bir cümlenin, başka bir cümlenin içinde yer almasıyla oluşan birleşik cümle türüdür.

ÖZELLİK

İç içe birleşik cümlelerde genellikle konuşma cümleleri bulunur.

Örnekler

• Öğretmen, “Derslerinize iyi çalışın.” dedi.
• Annem, “Geç kalma.” diye uyardı.
• Babam, “Yarın erken kalk.” dedi.

3) ki’li Birleşik Cümle

Yardımcı cümlenin ana cümleye “ki” bağlacıyla bağlandığı birleşik cümle türüdür.

DİKKAT

ki’li birleşik cümlelerde “ki” bağlacı ayrı yazılır.

Örnekler

• Öyle yoruldum ki hemen uyudum.
• O kadar hızlı koştu ki kimse yetişemedi.
• Belli oluyor ki çok çalışmış.

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada sıralı ve bağlı cümleler ele alınacaktır.

9. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 9.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümle Çeşitleri - 9. Sayfa

Cümle Çeşitleri

9. Sayfa • Yapısına Göre Cümleler: Sıralı – Bağlı

Sıralı ve Bağlı Cümleler

Birden fazla cümlenin bağlanma biçimine göre oluşan yapılardır.

1) Sıralı Cümle

Aralarında anlam ilişkisi bulunan, virgül veya noktalı virgülle birbirine bağlanan cümlelere sıralı cümle denir.

ÖZELLİK

Sıralı cümlelerde her cümlenin ayrı yüklemi bulunur.

Örnekler

• Sabah erkenden uyandım, kahvaltımı yaptım.
• Kitabını aldı; sessizce sınıftan çıktı.
• Pencereyi açtı, derin bir nefes aldı.

2) Bağlı Cümle

Birden fazla cümlenin bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelere bağlı cümle denir.

ÖZELLİK

Bağlı cümlelerde “ve, ama, fakat, çünkü” gibi bağlaçlar kullanılır.

Örnekler

• Ders çalıştı ve başarılı oldu.
• Gelmek istedim ama zamanım yoktu.
• Hızlı yürüdü çünkü geç kalmıştı.

Sıralı – Bağlı Cümle Karşılaştırması

Geldim, gördüm, kazandım. → Sıralı
Geldim ve kazandım. → Bağlı

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada anlam özelliklerine göre özel cümle türleri (neden–sonuç, amaç–sonuç, koşul) ele alınacaktır.

10. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 10.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümle Çeşitleri - 10. Sayfa

Cümle Çeşitleri

10. Sayfa • Anlam İlişkilerine Göre Cümleler

Anlam İlişkilerine Göre Cümleler

Bazı cümlelerde birden fazla yargı arasında neden, amaç, koşul gibi anlam ilişkileri bulunur.

1) Neden – Sonuç Cümleleri

Bir işin nedenini ve bu nedenin ortaya çıkardığı sonucu birlikte veren cümlelerdir.

İPUCU

“Çünkü, için, -den dolayı” ifadeleri sıkça kullanılır.

Örnekler

• Yağmur yağdığı için dışarı çıkamadık.
• Çok çalıştı, bu yüzden başarılı oldu.
• Trafik vardı, derse geç kaldım.

2) Amaç – Sonuç Cümleleri

Yapılan işin hangi amaçla gerçekleştirildiğini bildiren cümlelerdir.

İPUCU

“-mek için, amacıyla, diye” ifadeleriyle kurulur.

Örnekler

• Sınavı kazanmak için çok çalışıyor.
• Erken uyudu, dinç olmak amacıyla.
• Seni görmek diye buraya geldim.

3) Koşul (Şart) Cümleleri

Bir olayın gerçekleşmesinin başka bir olaya bağlı olduğunu bildiren cümlelerdir.

İPUCU

Genellikle -se / -sa eki kullanılır.

Örnekler

• Derslerine çalışırsan başarılı olursun.
• Erken gelirsen birlikte çıkarız.
• Hava güzel olursa pikniğe gideriz.

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada karşılaştırma, koşutluk ve benzetme anlamı taşıyan cümleler ele alınacaktır.