LGS - Fiilimsiler - 1.Sayfa
Ortaokul - LGS Sınavı için - Fiilimsiler
1. Sayfa • Fiilimsilere giriş ve temel kavramlar
1) Fiilimsi nedir?
Fiilimsi; fiil kök veya gövdesine bazı ekler getirilerek türetilen, fiil anlamı taşısa da zaman ve kişi eki alıp yargı bildirmeyen sözcüklerdir. Bu yüzden fiilimsiler cümlede çoğu zaman isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenir.
Önemli: Fiilimsi yargı bildirmez. Çekimli fiil ise yargı bildirir.
2) Fiilimsi ile çekimli fiili ayırma
Aşağıdaki iki soruyu sırayla sor:
- Sözcük zaman ve kişi eki almış mı? (geldi, geliyor, geleceğim...)
- Sözcük cümlede isim/sıfat/zarf görevinde mi?
Zaman-kişi eki varsa genelde çekimli fiil; yoksa ve görev isim/sıfat/zarf ise çoğu zaman fiilimsidir.
3) Fiilimsilerin türleri
LGS’de fiilimsiler üç başlıkta incelenir. Her biri cümlede farklı görev üstlenir.
1) İsim-fiil (Mastar)
Fiilden türeyip isim görevi yapar. Genellikle “ne?” sorusuna cevap verir.
2) Sıfat-fiil (Ortaç)
Fiilden türeyip bir ismi nitelendirir. Genellikle “hangi?” sorusuna cevap verir.
3) Zarf-fiil (Ulaç / Bağ-fiil)
Fiilden türeyip fiili/fiilimsiyi tamamlar; “ne zaman, nasıl, neden” gibi sorulara cevap verebilir.
4) İlk tanıma örnekleri
İsim-fiil
Okumak insanı geliştirir.
Sıfat-fiil
Gülen çocuklar bahçeyi neşelendirdi.
Zarf-fiil
Eve gidince seni ararım.
5) Fiilimsi grubu fikri (LGS’de çok işine yarar)
Fiilimsiler, yanlarına aldıkları kelimelerle birlikte fiilimsi grubu oluşturabilir. Bu grubu tek kelime sanmak, sorularda hata yaptırabilir.
Örnek: dikkatle dinleyen öğrenci
“dinleyen” sıfat-fiildir; “dikkatle” onu tamamlar. Birlikte grup gibi düşünülür.
Sonraki sayfada: İsim-fiil (mastar) ekleri ve “-ma/-me” karışıklığını ayırma
LGS - Fiilimsiler - 2.Sayfa
Ortaokul - LGS Sınavı için - Fiilimsiler
2. Sayfa • İsim-fiil (Mastar) ve ekleri
1) İsim-fiil nedir?
İsim-fiil (mastar), fiil kök veya gövdesinden türeyen ve cümlede isim görevinde kullanılan fiilimsidir. Bu yüzden isim-fiiller “ne?” sorusuna cevap verir.
Hatırla: İsim-fiil, fiilden gelir ama cümlede “isim” gibi davranır: özne, nesne, dolaylı tümleç olabilir.
2) İsim-fiil ekleri (LGS’de temel)
İsim-fiil yapan üç ana ek:
-mak / -mek → okumak, yazmak, yürümek
-ma / -me → yüzme, bekleme, konuşma
-ış / -iş / -uş / -üş → gülüş, yürüyüş, görüş
3) -mak / -mek ile isim-fiil
-mak/-mek eki, fiili doğrudan isimleştirir ve çoğu zaman “sözlük biçimi” gibi görünür. Cümlede genellikle özne veya nesne olur.
Örnekler:
• Kitap okumak ufuk açar. (özne)
• Düzenli çalışmak başarı getirir. (özne)
4) -ma / -me: İsim-fiil mi, olumsuzluk eki mi?
“-ma/-me” eki iki farklı görevde kullanılabilir: isim-fiil eki de olabilir, olumsuzluk eki de olabilir. LGS’de bu ayrım sık sorulur.
İsim-fiil (-ma/-me)
Yüzme öğrenmek zaman ister.
(“yüzme” isim görevinde)
Olumsuzluk (-ma/-me)
Bugün yüzme.
(“yüzme” burada “yüz-” fiilini olumsuz yapıyor)
Pratik ipucu: “-ma/-me”den sonra genellikle bir isim gelebiliyorsa ve sözcük isim gibi kullanılabiliyorsa isim-fiil olma ihtimali yüksektir. Emir/uyarı anlamı baskınsa çoğu zaman olumsuz çekimli fiil olur.
5) -ış / -iş / -uş / -üş ile isim-fiil
Bu ekler fiilden isim yapar; çoğu zaman “yapılan işin adı” gibi kullanılır. Bazıları kalıcı isimleşir ve gündelik dilde sık geçer.
Örnekler:
• Onun gülüşü herkesi mutlu etti.
• Bu yürüyüş oldukça uzun sürdü.
6) İsim-fiil grubu (tamlayıcılarıyla birlikte)
İsim-fiiller, yanlarına kelimeler alarak anlamı genişletebilir. Bu durumda “isim-fiil grubu” oluşur.
Örnek: her gün düzenli çalışmak
“çalışmak” isim-fiil; “her gün düzenli” onu tamamlayan sözlerdir. Birlikte grup gibi değerlendirilir.
Sonraki sayfada: Sıfat-fiil (ortaç) — ekler, “hangi?” sorusu ve sıfat-fiil grubu
LGS - Fiilimsiler - 3.Sayfa
Ortaokul - LGS Sınavı için - Fiilimsiler
3. Sayfa • Sıfat-fiil (Ortaç)
1) Sıfat-fiil nedir?
Sıfat-fiil (ortaç), fiil kök veya gövdesine getirilen eklerle oluşturulan ve cümlede bir ismi niteleyen fiilimsi türüdür. Bu nedenle sıfat-fiiller “hangi?” sorusuna cevap verir.
Unutma: Sıfat-fiil tek başına kullanılmaz; mutlaka nitelediği bir isim vardır.
2) Sıfat-fiil ekleri (LGS düzeyi)
LGS’de en sık karşılaşılan sıfat-fiil ekleri:
- -an / -en
- -ası / -esi
- -mez / -maz
- -dik / -dık / -duk / -dük
- -ecek / -acak
- -miş / -mış / -muş / -müş
3) -an / -en eki ile sıfat-fiil
-an / -en eki, yapılan işi şu anda yapan ya da genel olarak yapan varlığı niteler.
Örnekler:
• Koşan çocuk düştü.
• Gülen yüzler dikkat çekti.
Bu örneklerde “koşan” ve “gülen” sözcükleri fiil değil, niteleme yaptığı için sıfat-fiildir.
4) -acak / -ecek eki ile sıfat-fiil
-acak / -ecek eki, henüz gerçekleşmemiş ama gerçekleşmesi beklenen işi anlatır.
• Yapılacak işler listesi
• Gelecek hafta yapılacak sınav
5) -dik / -dık / -duk / -dük eki ile sıfat-fiil
Bu ekle yapılan sıfat-fiiller genellikle geçmişte yapılmış ve bilinen bir işi anlatır.
• Okuduğum kitap
• Gittiğimiz yer
Bu tür sıfat-fiiller, çoğu zaman iyelik eki alarak kullanılır.
6) Sıfat-fiil grubu
Sıfat-fiiller de yanlarına kelimeler alarak sıfat-fiil grubu oluşturabilir. LGS sorularında genellikle bu grubu bir bütün olarak görmek gerekir.
Örnek: dikkatle dinleyen öğrenci
“dinleyen” sıfat-fiildir; “dikkatle” onu tamamlar.
Sonraki sayfada: Zarf-fiil (ulaç) — ekler, anlam ilişkileri ve LGS’de püf noktalar
LGS - Fiilimsiler - 4.Sayfa
Ortaokul - LGS Sınavı için - Fiilimsiler
4. Sayfa • Zarf-fiil (Ulaç / Bağ-fiil)
1) Zarf-fiil nedir?
Zarf-fiil (ulaç / bağ-fiil), fiil kök veya gövdesine getirilen eklerle oluşturulan ve cümlede fiili, fiilimsi ya da tüm cümleyi zarf görevinde tamamlayan fiilimsilerdir.
Zarf-fiiller “ne zaman, nasıl, neden, ne kadar” gibi sorulara cevap verir.
Önemli: Zarf-fiiller, cümleye zaman, durum veya neden anlamı katar; tek başına yargı bildirmez.
2) Zarf-fiil ekleri (LGS düzeyi)
LGS’de en sık karşılaşılan zarf-fiil ekleri:
- -ken
- -ince / -ınca / -unca / -ünce
- -ip / -ıp / -up / -üp
- -erek / -arak
- -meden / -madan
- -dıkça / -dikçe
3) -ken eki ile zarf-fiil
-ken eki, bir iş yapılırken aynı anda gerçekleşen başka bir durumu bildirir.
• Ders çalışırken müzik dinler.
• Yolda yürürken onu gördüm.
4) -ince / -ınca / -unca / -ünce eki
Bu ekler, bir işin bitmesinden sonra gerçekleşen başka bir işi anlatır. Genellikle zaman anlamı katar.
• Eve gelince dinlendim.
• Zil çalınca sınıfa girdik.
5) -ip / -ıp / -up / -üp eki
Bu ek, ardı ardına yapılan işleri anlatır. Genellikle sıralı hareket bildirir.
• Kitabı alıp masaya koydu.
• Çantasını toplayıp çıktı.
6) -erek / -arak eki
-erek / -arak eki, işin nasıl yapıldığını bildirir.
• Gülerek konuştu.
• Koşarak yanımıza geldi.
7) Zarf-fiil grubu
Zarf-fiiller de yanlarına kelimeler alarak zarf-fiil grubu oluşturabilir. LGS’de bu grup, anlam ilişkilerini çözmede önemlidir.
Örnek: hiç durmadan koşarak geldi
“koşarak” zarf-fiildir; “hiç durmadan” onu tamamlar.
Sonraki sayfada: Fiilimsi türlerini karşılaştırma ve LGS’de ayırt etme yöntemleri
LGS - Fiilimsiler - 5.Sayfa
Ortaokul - LGS Sınavı için - Fiilimsiler
5. Sayfa • Fiilimsi Türlerini Ayırt Etme
1) Neden ayırt etmek zor?
LGS’de fiilimsi soruları genellikle benzer ekler ve yakın anlamlı kullanımlar üzerinden hazırlanır. Aynı sözcük, farklı cümlelerde farklı görevlerde kullanılabilir.
Temel ilke: Önce “çekimli fiil mi?” diye bak, sonra fiilimsi ise cümledeki görevini belirle.
2) Üç fiilimsi türünü hızlı karşılaştırma
İsim-fiil
İsim görevindedir. “Ne?” sorusuna cevap verir.
Sıfat-fiil
Bir ismi niteler. “Hangi?” sorusuna cevap verir.
Zarf-fiil
Fiili tamamlar. “Ne zaman, nasıl, neden?” sorularına cevap verir.
3) Aynı kök, farklı görev
Aynı fiil kökü, farklı ekler ve cümle yapılarıyla üç farklı fiilimsi türüne dönüşebilir.
İsim-fiil
Okumak faydalıdır.
Sıfat-fiil
Okuyan öğrenci başarılıdır.
Zarf-fiil
Kitap okuyarak öğrendi.
4) LGS’de sık yapılan hatalar
- Fiilimsi ekini görür görmez tür belirlemek
- Sözcüğün cümledeki görevine bakmamak
- Fiilimsi grubunu tek kelime sanmak
- “-ma/-me” ekini her zaman isim-fiil zannetmek
Altın kural: Ek → görev → anlam sırasını takip et. Sadece eke bakarak karar verme.
5) Fiilimsi grubunu fark etme
LGS sorularında fiilimsi çoğu zaman tek başına değil, tamamlayıcılarıyla birlikte verilir.
Örnek: sabah erken kalkan öğrenci
“kalkan” sıfat-fiildir; “sabah erken” onu tamamlar.
Sonraki sayfada: Fiilimsi gruplarıyla cümle çözümleme ve LGS tarzı örnekler
LGS - Fiilimsiler - 6.Sayfa
Ortaokul - LGS Sınavı için - Fiilimsiler
6. Sayfa • Fiilimsi Gruplarıyla Cümle Çözümleme
1) Fiilimsi grubu ne demektir?
Fiilimsi grubu, fiilimsiyle birlikte onun anlamını tamamlayan sözcüklerin oluşturduğu bütündür. LGS’de fiilimsi çoğu zaman bu grup hâlinde verilir.
İpucu: Fiilimsi bulunurken sadece ekli kelimeye değil, onunla birlikte gelen tüm tamamlayıcılara bak.
2) İsim-fiil grubu ile cümle çözümleme
İsim-fiil grubu cümlede genellikle özne veya nesne görevindedir. “Ne?” sorusuna cevap verir.
Örnek: her gün düzenli çalışmak başarıyı getirir.
“çalışmak” isim-fiil; “her gün düzenli” onu tamamlar. Tamamı isim-fiil grubudur.
3) Sıfat-fiil grubu ile cümle çözümleme
Sıfat-fiil grubu, nitelediği isimle birlikte düşünülür. “Hangi?” sorusuna cevap verir.
Örnek: sabah erken kalkan öğrenci derse hazırdır.
“kalkan” sıfat-fiildir; “sabah erken” onu tamamlar.
4) Zarf-fiil grubu ile cümle çözümleme
Zarf-fiil grubu, fiilin nasıl, ne zaman veya hangi şartla yapıldığını bildirir.
Örnek: Soruyu dikkatlice okuyarak çözdü.
“okuyarak” zarf-fiildir; “dikkatlice” onu tamamlar.
5) Bir cümlede birden fazla fiilimsi
LGS sorularında bir cümlede birden fazla fiilimsi bulunabilir. Her biri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Örnek: koşarak gelen çocukları izlemek onu mutlu etti.
“koşarak” zarf-fiil, “izlemek” isim-fiildir.
Çözüm taktiği: Önce fiilimsileri tek tek bul, sonra gruplarını belirle ve görevlerini ayır.
Sonraki sayfada: Anlam ilişkileri (neden, zaman, şart) ve zarf-fiillerin katkısı
LGS - Fiilimsiler - 7.Sayfa
Ortaokul - LGS Sınavı için - Fiilimsiler
7. Sayfa • Zarf-fiillerde Anlam İlişkileri
1) Anlam ilişkisi nedir?
Zarf-fiiller cümleye sadece ek getirmez; aynı zamanda zaman, neden, şart ve durum gibi anlam ilişkileri kazandırır. LGS’de bu ilişkileri doğru yorumlamak önemlidir.
Hatırla: Zarf-fiil → Anlam → Cümledeki katkı sırasıyla düşün.
2) Zaman anlamı
Zaman anlamı veren zarf-fiiller, işin ne zaman yapıldığını bildirir.
• Eve gelince dinlendi.
• Film bitince dışarı çıktık.
“-ince/-ınca/-unca/-ünce” ve “-ken” ekleri çoğunlukla zaman anlamı verir.
3) Neden (sebep) anlamı
Bazı zarf-fiiller yapılan işin nedenini açıklar.
• Hızlı koştuğu için yoruldu.
• Çok çalışarak başarıya ulaştı.
“-erek/-arak” eki çoğu zaman neden veya durum anlamı katar.
4) Şart (koşul) anlamı
Zarf-fiil, bir işin gerçekleşmesini başka bir işe bağlı hâle getirebilir.
• Düzenli çalışmadan başarılı olunmaz.
• Soruya dikkatlice bakmadan çözüm yapılmamalı.
“-madan/-meden” eki çoğu zaman şart veya olumsuz durum bildirir.
5) Durum (nasıl?) anlamı
Durum anlamı, işin nasıl yapıldığını açıklar.
• Soruyu dikkatlice okuyarak çözdü.
• Gülerek konuştu.
LGS taktiği: Zarf-fiili bul → “ne zaman/neden/nasıl?” sorusunu sor → anlam ilişkisini belirle.
Sonraki sayfada: Fiilimsi ile yan cümlecik ilişkisi ve anlam daraltma
LGS - Fiilimsiler - 8.Sayfa
Ortaokul - LGS Sınavı için - Fiilimsiler
8. Sayfa • Fiilimsi ve Yan Cümlecik İlişkisi
1) Yan cümlecik nedir?
Yan cümlecik, temel yargı bildirmeyen; ana cümleyi anlam bakımından tamamlayan cümle yapılarıdır. Fiilimsiler, cümlede çoğu zaman yan cümlecik oluşturur.
Önemli: Fiilimsi bulunan her yapı yan cümlecik olabilir, ancak yargı bildirmediği için tek başına cümle değildir.
2) Fiilimsiler nasıl yan cümlecik oluşturur?
Fiilimsi, yanına aldığı sözcüklerle birlikte ana cümleyi zaman, neden, şart veya nitelik bakımından tamamlar.
Örnek: Soruyu dikkatlice okuyarak doğru cevabı buldu.
“Soruyu dikkatlice okuyarak” zarf-fiil grubudur ve ana cümleyi nasıl yaptığı bakımından tamamlar.
3) Yan cümlecikte anlam daraltma
Fiilimsiyle kurulan yan cümlecikler, ana cümlenin anlamını daraltır ve daha net hâle getirir.
• Kitabı okudu. (genel)
• Kitabı bitirince rahatladı.
İkinci cümlede fiilimsi, eylemin zamanını belirleyerek anlamı sınırlar.
4) Sıfat-fiil ve yan cümlecik
Sıfat-fiiller, niteledikleri isimle birlikte yan cümlecik oluşturur.
Örnek: Sınava hazırlanan öğrenciler başarıyı hedefliyor.
“sınava hazırlanan” sıfat-fiil grubudur ve “öğrenciler” ismini niteler.
5) Yan cümlecik – ana cümle ilişkisi
Yan cümlecik ana cümleden çıkarıldığında cümle hâlâ kurallıdır, ancak anlam eksilir.
• Erken kalkınca okula zamanında gitti.
“Erken kalkınca” çıkarıldığında “Okula zamanında gitti.” cümlesi kalır; ancak neden–zaman bilgisi kaybolur.
LGS püf noktası: Yan cümleciği bul → ana cümleyle ilişkisini belirle → hangi anlamı kattığını söyle.
Sonraki sayfada: Fiilimsi – bağlaç – edat karışıklıkları ve ayırt etme
LGS - Fiilimsiler - 9.Sayfa
Ortaokul - LGS Sınavı için - Fiilimsiler
9. Sayfa • Fiilimsi – Bağlaç – Edat Karışıklıkları
1) Neden karıştırılır?
LGS’de bazı sözcükler, ek veya görev benzerliği nedeniyle fiilimsi, bağlaç ve edat olarak karıştırılabilir. Bu karışıklık genellikle “-ken”, “-ile”, “-için” gibi yapılarda görülür.
Temel fark: Fiilimsi fiilden türetilir; bağlaç ve edatlar fiil kökü taşımaz.
2) “-ken” fiilimsi mi, bağlaç mı?
“-ken” eki fiile gelirse zarf-fiil olur; isim veya zamire ayrı yazılırsa bağlaç görevine yaklaşır.
• Ders çalışırken müzik dinledi. (zarf-fiil)
• Ben evdeyken o dışarıdaydı. (bağlaç görevi)
3) “-ile” kullanımı
“İle” sözcüğü edat olarak kullanılır; fiilimsi değildir. Ancak fiilimsilerle birlikte anlam ilişkisi kurabilir.
• Arkadaşı ile konuştu.
“ile” burada edattır, fiilimsi değildir.
4) “-için” ve “-diye”
“İçin” ve “diye” edatları neden–amaç anlamı kurar. Zarf-fiil değildir; ancak fiilimsi gruplarla birlikte sık kullanılır.
• Başarılı olmak için çok çalıştı.
“olmak” isim-fiildir; “için” edattır.
5) LGS’de ayırt etme yöntemi
- Sözcük fiil kökü içeriyor mu?
- Ek almış ve fiilden türemiş mi?
- Cümlede isim/sıfat/zarf görevinde mi?
Özet: Fiil kökü + fiilimsi eki → fiilimsi. Bağlaç ve edatlar fiilden türemez.
Sonraki sayfada: Fiilimsi bulunan cümlelerde anlatım bozukluğu
LGS - Fiilimsiler - 10.Sayfa
Ortaokul - LGS Sınavı için - Fiilimsiler
10. Sayfa • Fiilimsi Kaynaklı Anlatım Bozuklukları
1) Anlatım bozukluğu neden oluşur?
Fiilimsi bulunan cümlelerde anlatım bozukluğu genellikle özne uyumsuzluğu, mantık hatası veya eksik öğe nedeniyle oluşur. LGS’de bu tür bozuklukları fark etmek önemlidir.
Hatırla: Fiilimsi yargı bildirmez; ana cümledeki özneyle mantık bakımından uyumlu olmalıdır.
2) Özne uyumsuzluğu
Fiilimsiyle kurulan yan cümlecikteki işi yapanla, ana cümledeki işi yapan kişi aynı değilse anlatım bozukluğu oluşur.
• Sınava çalışarak başarı elde edildi.
Yan cümlede işi yapan belli değil; ana cümleyle uyum yoktur.
• Sınava çalışarak başarı elde etti.
Özne örtük hâle geldiği için uyum sağlanmıştır.
3) Mantık hatası
Fiilimsiyle anlatılan durum, ana cümledeki yargıyla mantık bakımından çelişirse anlatım bozukluğu oluşur.
• Hiç çalışmadan sınavdan yüksek not aldı.
Cümle mantık olarak mümkündür; anlatım bozukluğu yoktur.
• Koşarak evde oturdu.
Yan cümledeki eylem, ana cümleyle mantık bakımından uyumsuzdur.
4) Eksik öğe kullanımı
Fiilimsiyle kurulan yapı, cümlede tamamlanmazsa anlam eksik kalır.
• Ders çalışırken çok yorucu.
Ne yorucu? Ana yargı eksiktir.
• Ders çalışırken zamanın nasıl geçtiğini anlamadı.
Cümle anlam bakımından tamamlanmıştır.
LGS püf noktası: Fiilimsi bulunan cümlede “Bu işi kim yapıyor?” ve “Bu anlam mantıklı mı?” sorularını sor.
Sonraki sayfada: LGS tarzı fiilimsi sorularını çözme stratejileri