Numicorn logosuNumicornÖğren, paylaş, ilerle
LGSLGS TürkçeSoru çözümleriTest çöz

Cümle Çeşitleri Konu Anlatımı

LGS Türkçe cümle türleri; yüklemin türü, yeri, anlamı ve yapısına göre cümleler için konu anlatımı ve çözümlü testler.

1. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 1.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 1. Sayfa

Cümle Çeşitleri


1. Sayfa: Cümle çeşitlerine giriş ve temel kavramlar



Amaç
LGS’de “Cümle Çeşitleri” konusu; anlam, yapı ve yükleme göre cümleleri doğru tanımayı ve sorularda hızlı ayırt etmeyi hedefler. Bu sayfada cümleyi oluşturan temel kavramları netleştirip sonraki sayfalara sağlam bir temel kuracağız.

1) Cümle nedir?


Cümle; bir düşünceyi, duyguyu, isteği veya yargıyı bildiren söz dizisidir. Bir cümlede genellikle yüklem bulunur. Yüklem, cümlenin “ne yapıyor / ne oldu / nedir?” sorularına cevap veren temel parçadır.


Mini Not
Cümle çeşitlerini öğrenirken ilk adım: yüklemi bulmak. Yüklemi bulmadan cümlenin türünü doğru söylemek zorlaşır.

2) Cümleler hangi ölçütlere göre sınıflanır?


LGS’de cümleler genellikle üç temel ölçüte göre incelenir:


A) Anlamına göre cümleler
Cümle, ne amaçla söylendiğine göre incelenir. Örnek türler: olumlu-olumsuz, soru, ünlem, emir.
B) Yapısına göre cümleler
Cümle; kaç yüklem taşıdığına ve yan cümlecik içerip içermediğine göre incelenir. Örnek türler: basit, birleşik, sıralı, bağlı.
C) Yüklemin türüne ve yerine göre
Yüklem isim mi fiil mi ve yüklem sonda mı yoksa devrik mi gibi özelliklerle incelenir. Örnek türler: isim cümlesi / fiil cümlesi, kurallı / devrik.

3) Yüklemi bulma: Pratik yöntem


3 Adımlı Kontrol
1) Cümledeki “iş, oluş, hareket” bildiren sözcüğü ara (genellikle fiil).
2) “-dır/-dir” gibi eklerle isim yüklemi olabilir mi kontrol et.
3) Bulduğun kelimeyi çıkarınca cümle “yargısını” kaybediyorsa, büyük ihtimalle yüklemdir.

4) Örneklerle giriş


Örnek 1
“Bu akşam erken geleceğim.”
Yüklem: geleceğim → fiil bildirdiği için (yüklemin türüne göre) fiil cümlesidir.
Örnek 2
“En büyük ödül, emek tir.”
Yüklem: (emek)tir → bir “isim” üzerine ek aldığı için isim cümlesidir.
Örnek 3
“Ders çalışmayı bitirdin mi?”
Soru anlamı var → (anlamına göre) soru cümlesi. Yüklem “bitirdin” olduğu için fiil cümlesidir.

5) LGS’de sık tuzaklanan nokta


Dikkat
Bir cümle aynı anda birden fazla ölçüte göre sınıflanabilir. Örneğin “Soru cümlesi” olması, onun ayrıca “fiil/isim cümlesi” ya da “kurallı/devrik” olmasını engellemez. Sorularda istenen ölçütü başlıktan veya seçeneklerden yakalamalısın.

Sonraki sayfada
Anlamına göre cümle türlerine (olumlu-olumsuz, soru, ünlem, emir) net örneklerle başlayacağız.
2. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 2.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 2. Sayfa

Cümle Çeşitleri


2. Sayfa: Anlamına göre cümleler – Olumlu ve Olumsuz cümleler



1) Anlamına göre cümleler


Cümleler, taşıdıkları anlama göre sınıflandırılabilir. Bu tür sorularda cümlenin verdiği mesaj önemlidir; yapı veya yüklemin yeri ikinci plandadır.


LGS İpucu
Anlamına göre cümle sorularında önce şunu sor: “Bu cümle ne söylüyor?”

2) Olumlu cümle


Yüklemin bildirdiği işin, durumun ya da oluşun gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini bildiren cümlelere olumlu cümle denir.


Örnekler
• “Bugün hava çok güzel.”
• “Ödevlerini zamanında bitirdi.”
• “Yarın erken kalkacağım.”

Not
Olumlu cümleler yalnızca fiille kurulmaz. İsim cümleleri de olumlu olabilir.

3) Olumsuz cümle


Yüklemin bildirdiği işin veya durumun olmadığını, gerçekleşmediğini ya da gerçekleşmeyeceğini ifade eden cümlelere olumsuz cümle denir.


Olumsuzluk Ek ve Sözcükleri
• Fiillerde: -ma / -me
• İsim cümlelerinde: değil
• Bazı sözcüklerle: hiç, asla, yok

Örnekler
• “Bu soruyu çözemedi.”
• “Bugün okula gitmeyeceğim.”
• “Bu konu bana zor değil.”

4) Olumsuzlukla ilgili sık yapılan hata


Dikkat
Her içinde “-ma/-me” geçen cümle olumsuz değildir. Bazen bu ekler isim-fiil göreviyle kullanılır.

Örnek
“Erken kalkmak sağlıklıdır.”
Buradaki “kalkmak” olumsuzluk bildirmez, isim-fiildir. Cümle olumludur.

Sonraki sayfada
Anlamına göre cümlelerin devamı olarak soru, ünlem ve emir cümlelerini ayrıntılı şekilde inceleyeceğiz.
3. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 3.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 3. Sayfa

Cümle Çeşitleri


3. Sayfa: Anlamına göre cümleler – Soru cümleleri



1) Soru cümlesi nedir?


Bir bilgi edinmek, bir durumu öğrenmek ya da karşısındakini düşündürmek amacıyla kurulan cümlelere soru cümlesi denir. Bu tür cümlelerde genellikle soru anlamı vardır.


Temel Özellik
Soru cümleleri yalnızca “?” işaretiyle bitmez. Bazen soru anlamı cümle içinde gizli olabilir.

2) Soru cümleleri nasıl kurulur?


Türkçede soru cümleleri farklı yollarla oluşturulabilir. LGS’de bu yolları ayırt edebilmek önemlidir.


A) Soru eki ile
En yaygın yol -mi / -mi / -mu / -mü soru ekidir. Bu ek cümleden ayrı yazılır.
Örnek: “Derslerini bitirdin mi?”
B) Soru sözcükleri ile
kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden gibi sözcüklerle soru anlamı kazanan cümlelerdir.
Örnek: “Bu kitabı kim getirdi?”
C) Tonlama ile
Bazen cümlede soru eki ya da soru sözcüğü bulunmaz. Soru anlamı konuşma tonuyla verilir.
Örnek: “Sen bunu gerçekten yaptın?”

3) Gerçek ve sözde soru cümleleri


Her soru cümlesi mutlaka cevap almak amacıyla sorulmaz. Bu ayrım LGS’de sıkça karşımıza çıkar.


Gerçek soru
Cevap almak için sorulan sorulardır.
Örnek: “Sınav saat kaçta başlayacak?”

Sözde soru
Aslında cevap beklenmeyen, genellikle sitem, şaşkınlık ya da vurgu içeren sorulardır.
Örnek: “Bu kadar emeği boşa mı harcadık?”

4) LGS’de dikkat edilmesi gereken nokta


Dikkat
Cümlede “?” işareti bulunması tek başına yeterli değildir. Asıl önemli olan soru anlamının olup olmadığıdır.

Sonraki sayfada
Anlamına göre cümlelerin devamı olarak ünlem ve emir cümlelerini inceleyeceğiz.
4. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 4.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 4. Sayfa

Cümle Çeşitleri


4. Sayfa: Anlamına göre cümleler – Ünlem ve Emir cümleleri



1) Ünlem cümlesi


Sevinç, şaşkınlık, korku, üzüntü, kızgınlık gibi ani duyguları anlatan cümlelere ünlem cümlesi denir. Bu cümlelerde duygu ön plandadır.


Ünlem Belirten Unsurlar
• Ünlem sözcükleri: ah, eyvah, of, aman
• Ünlem işareti: !
• Duygu bildiren vurgu

Örnekler
• “Eyvah, anahtarımı evde unuttum!”
• “Bu manzara ne kadar güzel!”
• “Aman, dikkat et!”

Not
Ünlem cümleleri bazen soru ya da emir biçiminde olabilir; ancak asıl amaç duygu bildirmektir.

2) Emir cümlesi


Bir işi yapmayı ya da yapmamayı buyuran, isteyen veya yasaklayan cümlelere emir cümlesi denir.


Emir Bildiren Yapılar
• Fiilin emir kipi
• “Lütfen” gibi sözcüklerle yumuşatılmış emirler

Örnekler
• “Kapıyı kapat.”
• “Biraz sessiz olur musun?”
• “Buraya gelme.”

3) Emir cümlesi ile istek cümlesi farkı


Dikkat
Her emir cümlesi sert değildir. “Lütfen”, “rica ederim” gibi ifadeler emri istek anlamına yaklaştırabilir.

Sonraki sayfada
Anlamına göre cümlelerin son başlığı olan istek ve şart cümlelerine geçeceğiz.
5. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 5.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 5. Sayfa

Cümle Çeşitleri


5. Sayfa: Anlamına göre cümleler – İstek ve Şart cümleleri



1) İstek cümlesi


Bir işin yapılmasını dileyen, arzulayan ya da temenni eden cümlelere istek cümlesi denir. Bu cümlelerde kesinlik değil, istek anlamı vardır.


İstek Bildiren Ek ve Sözcükler
• Fiillerde: -se / -sa (istek anlamıyla)
• “Keşke”, “umarım”, “inşallah”

Örnekler
• “Bu yıl sınavdan iyi bir sonuç alsam.”
• “Keşke bugün yağmur yağsa.”
• “Umarım seni yeniden görürüm.”

2) Şart (koşul) cümlesi


Bir olayın gerçekleşmesini başka bir duruma bağlayan, koşul bildiren cümlelere şart cümlesi denir. Bu cümlelerde “olursa – olur” ilişkisi vardır.


Şart Bildiren Yapılar
• Fiillerde: -se / -sa (koşul anlamıyla)
• “Eğer”, “şayet”

Örnekler
• “Düzenli çalışırsan başarırsın.”
• “Eğer erken gelirsen konuşuruz.”
• “Soruları dikkatli okursan hata yapmazsın.”

3) İstek – şart karışıklığı


Dikkat
“-se / -sa” eki hem istek hem de şart anlamı verebilir. Anlamı ayırt etmek için cümlenin tamamına bakılmalıdır.

Sonraki sayfada
Anlamına göre cümleleri tamamladıktan sonra yapısına göre cümlelere geçeceğiz.
6. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 6.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 6. Sayfa

Cümle Çeşitleri


6. Sayfa: Yapısına göre cümleler – Genel bakış



1) Yapısına göre cümleler nedir?


Cümleler, yüklem sayısına ve yan cümlecik içerip içermemesine göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırmada cümlenin anlamından çok, kuruluş biçimi önemlidir.


Temel Ölçüt
Yapısına göre cümleleri ayırt ederken ilk adım: Cümlede kaç yüklem var?

2) Yapısına göre cümle türleri


A) Basit cümle
Yalnızca bir yüklem bulunan cümlelerdir. Yan cümlecik yoktur.
B) Birleşik cümle
Bir ana cümle ve en az bir yan cümlecikten oluşur.
C) Sıralı cümle
Birden fazla bağımsız cümlenin virgül ya da noktalı virgülle bağlanmasıyla oluşur.
D) Bağlı cümle
Birden fazla cümlenin bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşur.

3) LGS’de sık yapılan hata


Dikkat
Bir cümlede birden fazla fiil bulunması, cümlenin mutlaka birleşik olduğu anlamına gelmez. Önemli olan yüklem sayısıdır.

Sonraki sayfada
Yapısına göre cümlelerin ilki olan basit cümleyi ayrıntılı örneklerle inceleyeceğiz.
7. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 7.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 7. Sayfa

Cümle Çeşitleri


7. Sayfa: Yapısına göre cümleler – Basit cümle



1) Basit cümle nedir?


Yalnızca bir yüklem taşıyan ve yan cümlecik içermeyen cümlelere basit cümle denir. Basit cümlelerde yüklem tek olsa da cümle uzun olabilir.


Önemli Bilgi
Basit cümlede tek yüklem bulunur. Ancak cümlede birden fazla fiilimsi yer alabilir.

2) Basit cümle – fiilimsi farkı


Fiilimsiler yüklem değildir. Bu nedenle fiilimsi bulunan cümleler, yüklem sayısı değişmediği sürece basit cümle sayılır.


Örnek
“Kitap okuyarak sınava hazırlanıyorum.”
Yüklem: hazırlanıyorum
“okuyarak” fiilimsi olduğu için cümle basittir.

3) Uzun ama basit cümleler


Öğrencilerin en sık yanıldığı nokta, uzun cümleleri otomatik olarak birleşik sanmalarıdır. Oysa önemli olan uzunluk değil, yüklem sayısıdır.


Örnek
“Sabah erkenden kalkıp hızlıca hazırlanarak okula gittim.”
Yüklem yalnızca “gittim” olduğu için cümle basittir.

4) LGS’de çıkan tip soru


Dikkat
Fiilimsi bulunan her cümle birleşik değildir. Yüklem sayısını saymadan karar verme.

Sonraki sayfada
Yapısına göre cümlelerin devamı olarak birleşik cümleyi detaylı şekilde inceleyeceğiz.
8. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 8.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 8. Sayfa

Cümle Çeşitleri


8. Sayfa: Yapısına göre cümleler – Birleşik cümle



1) Birleşik cümle nedir?


Bir ana cümle ve en az bir yan cümlecikten oluşan yapılara birleşik cümle denir. Bu cümlelerde birden fazla yargı vardır; ancak yan cümlecik tek başına anlamlı değildir.


Temel Özellik
Birleşik cümlede ana cümle tek başına anlamlıdır, yan cümlecik ise ana cümleyi tamamlar.

2) Birleşik cümle türleri


A) Şartlı birleşik cümle
Yan cümlecik, ana cümlenin gerçekleşmesini bir koşula bağlar.
Örnek: “Düzenli çalışırsan başarırsın.”
B) Ki’li birleşik cümle
Ana cümle ile yan cümlecik “ki” bağlacı ile bağlanır.
Örnek: “Öyle yoruldum ki konuşamadım.”
C) İç içe birleşik cümle
Başka bir cümlenin, bir cümlenin içinde aktarılmasıyla oluşur.
Örnek: “Öğretmen, ‘Ders çalışın’ dedi.”

3) Birleşik cümle ile basit cümle farkı


Dikkat
Fiilimsi bulunan her cümle birleşik değildir. Yan cümlecik bulunmuyorsa cümle basittir.

Sonraki sayfada
Yapısına göre cümlelerin devamı olarak sıralı cümleleri inceleyeceğiz.
9. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 9.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 9. Sayfa

Cümle Çeşitleri


9. Sayfa: Yapısına göre cümleler – Sıralı cümle



1) Sıralı cümle nedir?


Birden fazla bağımsız cümlenin, genellikle virgül veya noktalı virgül ile art arda sıralanmasıyla oluşan yapılara sıralı cümle denir. Bu cümlelerde her bölüm kendi başına anlamlıdır.


Temel Özellik
Sıralı cümlelerde genellikle birden fazla yüklem bulunur ve her yüklem ayrı bir yargı bildirir.

2) Sıralı cümlelerin özellikleri


• Bağımsızlık
Her cümle tek başına kullanılabilir ve anlamını korur.
• Noktalama
Cümleler çoğunlukla virgül veya noktalı virgülle ayrılır.
• Yüklem sayısı
Her cümlede en az bir yüklem bulunur; bu yüzden toplam yüklem sayısı birdən fazladır.

3) Örneklerle sıralı cümle


Örnek 1
“Sabah erkenden kalktım, kahvaltımı yaptım, okula gittim.”
Yüklemler: kalktım – yaptım – gittim

Örnek 2
“Kitabı okudum; notlarımı aldım; sınava hazırlandım.”
Noktalı virgül ile bağlanan sıralı cümle örneğidir.

4) Sıralı – bağlı cümle farkı


Dikkat
Eğer cümleler bağlaçla (ve, ama, çünkü) bağlanıyorsa bu yapı bağlı cümle olur.

Sonraki sayfada
Yapısına göre cümlelerin son türü olan bağlı cümleyi ele alacağız.
10. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 10.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 10. Sayfa

Cümle Çeşitleri


10. Sayfa: Yapısına göre cümleler – Bağlı cümle



1) Bağlı cümle nedir?


Birden fazla bağımsız cümlenin, bağlaçlar aracılığıyla birbirine bağlanmasıyla oluşan yapılara bağlı cümle denir. Bu cümlelerde her bölüm tek başına anlamlıdır.


Temel Özellik
Bağlı cümlelerde cümleler ve, ama, fakat, çünkü, ancak gibi bağlaçlarla bağlanır.

2) En sık kullanılan bağlaçlar


• ve / ile
Benzer ya da eş görevli cümleleri bağlar.
• ama / fakat / ancak
Karşıtlık bildiren cümleleri bağlar.
• çünkü
Sebep–sonuç ilişkisi kurar.

3) Örneklerle bağlı cümle


Örnek 1
“Ders çalıştım ama istediğim sonucu alamadım.”
İki bağımsız cümle “ama” bağlacıyla bağlanmıştır.

Örnek 2
“Erken yattım çünkü çok yorulmuştum.”
“Çünkü” bağlacı sebep–sonuç ilişkisi kurmuştur.

4) Bağlı – sıralı cümle karışıklığı


Dikkat
Bağlaç varsa → bağlı cümle
Virgül / noktalı virgül varsa → sıralı cümle

Sonraki sayfada
Yapısına göre cümleleri tamamladıktan sonra yüklemin türüne göre cümlelere geçeceğiz.