Anlatım bozukluğu, bir cümlenin anlamı veya yapısı bakımından yanlış, eksik, çelişkili ya da gereksiz olmasıdır. Amaç, cümlenin doğru, açık ve akıcı olmasıdır.

1. Cümlede gereksiz sözcük var mı? (aynı anlamı iki kez söyleme)
2. Cümlede çelişki var mı? (kesinlik + ihtimal gibi)
3. Öznenin kim olduğu net mi? (belirsiz özne / zamir karmaşası)
4. Özne ile yüklem uyumlu mu? (tekil-çoğul, kişi, olumluluk-olumsuzluk)
5. Sıralanan ögeler aynı türde mi? (paralellik)
6. Ekler ve bağlaçlar doğru yerde mi? (-de/-da, ki, ile, tamlama)

Aynı anlamı taşıyan iki ifade birlikte kullanılırsa cümle şişer ve anlatım bozukluğu oluşabilir.

Aşağıdaki cümlelerde gereksiz sözcük olabilecek ifadeyi düşün:

• Anlatım bozukluğu: anlam veya yapıdaki hata/eksikliktir.
• İki ana grup: anlama dayalı ve dil bilgisine dayalı.
• İlk önemli tür: gereksiz sözcük kullanımı.

Çelişkili anlatım, bir cümlede birbirini anlamca dışlayan ya da birlikte kullanılamayan ifadelerin yer almasıdır.

• Kesinlik bildiren sözcüklerle olasılık bildirenlerin birlikte kullanılması
• Zaman veya durum açısından birbirini yalanlayan ifadeler
• Anlamca zıt iki yargının aynı cümlede yer alması

Aşağıdaki sözcükler bir aradaysa dikkat!

• kesinlikle – olabilir
• mutlaka – sanırım
• her zaman – bazen
• asla – çoğu zaman

Aşağıdaki cümlelerde çelişkili ifadeyi düşün:

• Çelişkili anlatım, anlamı bozar.
• Kesinlik ve ihtimal ifadeleri birlikte kullanılmaz.
• LGS’de anahtar sözcüklere dikkat edilmelidir.

Anlam belirsizliği, cümledeki bir sözcük ya da söz grubunun birden fazla anlama gelebilmesi ve hangi anlamın kastedildiğinin net olmamasıdır.

• Zamirin (o, onun, kendi) kime ait olduğunun belli olmaması
• Sıfatın ya da zarfın hangi sözcüğü nitelediğinin net olmaması
• Cümlede noktalama eksikliği

Sıfat veya zarfın hangi sözcüğü etkilediği net değilse anlam karışır.

Aşağıdaki cümlede belirsizlik nereden kaynaklanıyor?

• Anlam belirsizliği, cümleyi yoruma açık hâle getirir.
• Zamirler belirsizliğin en yaygın nedenidir.
• Netlik için sözcüklerin ilişkisi açık olmalıdır.

Yanlış anlamda sözcük kullanımı, bir kelimenin anlamına uygun olmayan bir bağlamda kullanılmasıdır. Cümle dil bilgisi açısından doğru görünse bile anlam bozulur.

• Anlamı tam bilinmeyen sözcüklerin kullanılması
• Birbirine yakın anlamlı sözcüklerin karıştırılması
• Günlük dilde yanlış yerleşmiş kullanımlar

Aşağıdaki cümlede yanlış kullanılan sözcüğü düşün:

• Yanlış anlamda kullanılan sözcük, anlam bozukluğu oluşturur.
• Yakın anlamlı sözcükler dikkatle seçilmelidir.
• LGS’de kelimenin gerçek anlamı sorgulanır.

Anlamca çelişen sözcüklerin birlikte kullanımı, bir cümlede anlamları birbiriyle uyuşmayan sözcüklerin yan yana getirilmesiyle oluşur. Bu durumda cümle mantık açısından tutarsız hâle gelir.

• Sözcükler tek tek doğru olsa bile birlikteyken anlam bozulur.
• Günlük hayatta sık kullanılan ama yanlış olan kalıplar görülür.
• “Mantıklı mı?” sorusu sorulduğunda sorun ortaya çıkar.

Aşağıdaki cümlede anlamca çelişen ifadeyi düşün:

• Anlamca uyuşmayan sözcükler cümleyi bozar.
• Kesinlik ve olasılık ifadeleri birlikte kullanılmaz.
• LGS’de mantık denetimi yapmak çok önemlidir.

Bazı isimler zaten fiil anlamı taşır. Bu isimlerin yanına gereksiz yere etmek / olmak / yapmak gibi yardımcı fiiller eklenirse cümle uzar ve anlatım bozukluğu oluşabilir.

• Cümlede “… yapma, … etme” kalıbı varsa kontrol et.
• Yardımcı fiili çıkarınca anlam bozulmuyorsa gereksiz olabilir.
• Aynı anlamı veren daha kısa bir fiil varsa tercih edilir.

Aşağıdaki cümlede gereksiz yardımcı fiil kullanımını düşün:

• Gereksiz yardımcı fiiller cümleyi uzatır.
• Daha kısa ve uygun fiil tercih edilir.
• “yapmak/etmek/olmak” gördüğünde kontrol et.

Özne–yüklem uyumsuzluğu, cümlede özne ile yüklemin tekil–çoğul, kişi ya da anlam bakımından birbiriyle uyuşmamasıdır.

Özne çoğul olduğu hâlde yüklem tekil ya da tersi kullanılırsa uyumsuzluk oluşur.

Özne ile yüklem aynı kişi ekini almalıdır.

• Özne ile yüklem uyumlu olmalıdır.
• Herkes, hiç kimse gibi özneler tekil kabul edilir.
• Kişi eklerine dikkat edilmelidir.

Nesne–yüklem uyumsuzluğu, cümlede kullanılan yüklemin, nesne almasına rağmen nesnenin eksik ya da yanlış kullanılmasıdır. Yüklemin anlamı, nesneyle tamamlanmalıdır.

• Nesne alan fiillerin nesnesiz kullanılması
• Birden fazla yüklem için tek nesnenin yetmemesi
• Ortak nesnenin her yükleme uymaması

Aşağıdaki cümlede nesne eksikliğini düşün:

• Nesne alan fiiller nesnesiz bırakılmamalıdır.
• Her yüklem için nesne uygunluğu kontrol edilir.
• “Ne?, kimi?, neyi?” soruları anahtardır.

Tamlama yanlışları, isim veya sıfat tamlamalarında ek eksikliği, ek fazlalığı ya da uyumsuzluk bulunmasıyla oluşur.

• Tamlayan veya tamlanan ekinin eksik olması
• Birden fazla tamlananın tek ekle kullanılması
• Sıfatın yanlış isimle eşleşmesi

Aşağıdaki cümlede tamlama hatasını düşün:

• Tamlama ekleri cümlede uyumlu olmalıdır.
• Birden fazla tamlanan ayrı ayrı düşünülür.
• LGS’de ek eksikliği sık sorulur.

Ek yanlışları, cümlede bulunması gereken bir ekin kullanılmaması (ek eksikliği) ya da gerekmediği hâlde ek getirilmesi (ek fazlalığı) sonucunda oluşur.

Bir sözcüğün cümlede doğru görevde kullanılabilmesi için gerekli ek yoksa anlatım bozukluğu oluşur.

Bir anlamı karşılayan ek zaten varken, aynı görevi yapan başka bir ekin kullanılması ek fazlalığına yol açar.

• Ek eksikliği anlamı bozar.
• Gereksiz ekler cümleyi ağırlaştırır.
• Her ekin cümlede bir görevi olmalıdır.