Yüklem eksikliği, cümlede bulunması gereken yüklemin hiç kullanılmaması veya ikinci yargı için ayrı bir yüklem gerektiği hâlde yüklemin getirilmemesidir. Bu durumda cümle yarım kalır.

• Cümlede birden fazla yargı var gibi görünür ama tek yüklem vardır.
• “ve, ama, fakat” gibi bağlaçlarla bağlanan bölümde ikinci yüklem yoktur.
• Okurken “Ne oldu?” sorusu ikinci bölümde cevapsız kalır.

Aşağıdaki cümlede eksik olan yüklemi düşün:

• Yüklem eksikliği cümleyi yarım bırakır.
• Bağlaçlardan sonra yeni yargı varsa yeni yüklem gerekir.
• “Ne oldu?” sorusunu her bölüm için sor.

Özne eksikliği, cümlede yüklem bulunmasına rağmen, bu yüklemi yapanın açıkça belirtilmemesi durumudur. Bazı durumlarda özne ortak olabilir; ancak anlam karışıyorsa anlatım bozukluğu oluşur.

• Birden fazla yüklem için tek öznenin yetmemesi
• Özne yalnızca ilk yargıda belirtilip ikinci yargıda unutulması
• Zamirle geçiş yapılırken kimin kastedildiğinin belirsizleşmesi

Aşağıdaki cümlede özne eksikliğini düşün:

• Özne eksikliği anlam belirsizliği oluşturur.
• Ortak özne her zaman yeterli olmayabilir.
• Anlam karışıyorsa özne belirtilmelidir.

Nesne eksikliği, nesne alan bir fiilin, cümlede nesnesi olmadan kullanılması ya da birden fazla yüklemin aynı nesneyi paylaşamamasıdır.

• Nesne alan fiilin nesnesiz kullanılması
• Ortak nesnenin ikinci yükleme uymaması
• Nesnenin zamirle belirtilmemesi

Aşağıdaki cümlede nesne eksikliğini düşün:

• Nesne alan fiiller nesnesiz bırakılmaz.
• Her yüklem için nesne uyumu aranır.
• “neyi?, kimi?” soruları anahtardır.

Tümleç eksikliği, yüklemin anlamını tamamlayan dolaylı tümlecin (–e, –de, –den ekli sözcüklerin) cümlede bulunmaması ya da birden fazla yüklem için yetersiz kalmasıdır.

• Yüklem “kime?, nereye?, nereden?” sorularını cevapsız bırakır.
• Ortak tümleç ikinci yükleme uymayabilir.
• Tümleç zamirle belirtilmediğinde anlam eksik kalır.

Aşağıdaki cümlede eksik olan tümleci düşün:

• Dolaylı tümleç eksikliği anlamı bozar.
• Her yüklem için tümleç uyumu aranır.
• “kime?, neye?, nerede?” soruları anahtardır.

Zarf tümleci eksikliği, yüklemin anlamını zaman, durum, miktar veya yön bakımından tamamlayan zarf tümlecinin cümlede bulunmaması ya da birden fazla yüklem için yetersiz kalmasıdır.

• Yüklem “ne zaman?, nasıl?, ne kadar?” sorularını cevapsız bırakır.
• Ortak zarf tümleci ikinci yükleme anlamca uymaz.
• Zaman veya durum açısından eksiklik hissedilir.

Aşağıdaki cümlede eksik olan zarf tümlecini düşün:

• Zarf tümleci yüklemin anlamını tamamlar.
• Her yüklem için zarf tümleci uygunluğu aranır.
• “ne zaman?, nasıl?, ne kadar?” soruları anahtardır.

Anlamca yakın sözcüklerin birlikte kullanımı, aynı ya da çok benzer anlamı taşıyan kelimelerin gereksiz biçimde aynı cümlede yer almasıdır. Bu durum anlatımı ağırlaştırır ve bozukluğa yol açar.

• Aynı işi yapan iki sözcük yan yana kullanılır.
• Sözcüklerden biri çıkarıldığında anlam bozulmaz.
• Cümle gereksiz yere uzar.

Aşağıdaki cümlede gereksiz kullanılan sözcüğü düşün:

• Yakın anlamlı sözcükler birlikte kullanılmaz.
• Anlam tekrarları anlatımı bozar.
• LGS’de gereksiz sözcük soruları sık çıkar.

Yanlış bağlaç kullanımı, cümledeki iki yargı arasındaki ilişkiye uygun olmayan bir bağlacın seçilmesidir. Bağlaç doğru değilse cümlenin mantık bağı kopar.

• ama / fakat / ancak: karşıtlık
• çünkü: neden
• bu yüzden / bundan dolayı: sonuç
• hem... hem...: birlikte olma
• ya... ya...: seçenek

Aşağıdaki cümlede bağlaç doğru mu? Mantık ilişkisini düşün:

• Bağlaç, iki yargı arasındaki ilişkiyi kurar.
• Yanlış bağlaç mantığı bozar.
• Neden–sonuç–karşıtlık ayrımına dikkat edilir.

Paralellik bozukluğu, cümlede eş görevli ögelerin aynı türde ve aynı yapıda olmamasıdır. Sıralanan ögeler biçimce ya da görevce uyumlu değilse anlatım bozulur.

• İsim + fiil yapılarının birlikte sıralanması
• Fiilimsi ile çekimli fiilin aynı dizide kullanılması
• Eş görevli ögelerin farklı eklerle kurulması

Aşağıdaki cümlede paralellik bozukluğunu düşün:

• Eş görevli ögeler aynı yapıda olmalıdır.
• Fiilimsi–çekimli fiil karışımına dikkat edilir.
• Paralellik LGS’de sık sorulur.

Çatı uyumsuzluğu, cümledeki yüklemlerin etken–edilgen ya da dönüşlü–işteş yapı bakımından birbiriyle uyumlu olmamasıdır. Aynı dizideki yüklemler farklı çatılarda olursa anlatım bozulur.

• Etken fiille edilgen fiilin aynı yapıda sıralanması
• Bir yüklemin öznesi varken diğerinde olmaması
• Yüklemlerin aynı soruya cevap vermemesi

Aşağıdaki cümlede çatı uyumsuzluğunu düşün:

• Yüklemler aynı çatıya sahip olmalıdır.
• Etken–edilgen karışımı bozukluk oluşturur.
• Özne–yüklem ilişkisi birlikte değerlendirilir.

Bu bölümde “Anlatım Bozuklukları” konusunun en çok çıkan başlıklarını toparlayıp kısa bir kontrol listesi oluşturuyoruz. Amaç: Sorularda hatayı hızlı yakalamak.

1. Önce yüklemi bul: Cümlede kaç yargı var?
2. Özne uyumu: Tekil–çoğul, kişi uyuyor mu?
3. Nesne / tümleç soruları: “neyi?, kime?, nerede?, ne zaman?” cevaplı mı?
4. Anlam denetimi: Çelişen sözcük var mı? Yanlış bağlaç var mı?
5. Gereksiz tekrar: Yakın anlamlı / aynı anlamlı sözcükler üst üste mi?
6. Paralellik: Sıralanan ögeler aynı yapıda mı?
7. Çatı: Etken–edilgen karışmış mı?

Aşağıdaki cümlelerde hangi tür bozukluk olabileceğini düşün:

Artık anlatım bozukluklarını hızlıca tanıyabilir ve sorularda hatayı daha çabuk yakalayabilirsin. Kontrol listesini her soruda kısa bir “zihin taraması” gibi kullanmak, netlerini artırır.