LGS - Fiil Çatısı - 1.Sayfa
Fiil Çatısı
1. Sayfa: Fiil çatısına giriş — “işi yapan” ve “işten etkilenen”
Temel fikir
Fiil çatısı, cümlede fiilin özne ile ilişkisini ve işin kime/neyi etkilediğini gösterir.
1) İki ana soru
Soru 1: İşi kim yapıyor? (özne)
Soru 2: İşten kim/neyi etkileniyor? (nesne / etkilenen)
2) Çatı türlerine hızlı bakış
ÖZNEYE GÖRE ÇATI
Etken: işi özne yapar. (özne aktif)
Edilgen: işi yapan belli değildir / geri plandadır. (-l / -n)
Dönüşlü: özne işi yapar ve yine özne etkilenir. (-n)
İşteş: işi birden fazla özne birlikte yapar. (-ş)
NESNEYE GÖRE ÇATI
Geçişli: fiil “neyi/kimi?” sorusuna cevap verir. (nesne alır)
Geçişsiz: “neyi/kimi?” sorusuna cevap vermez. (nesne yok)
3) Mini örneklerle kavrayalım
Etken örnek
Ali kapıyı açtı.
İşi yapan: Ali ✅
Etkilenen: kapı ✅ (nesne)
Edilgen örnek
Kapı açıldı.
İşi yapan: belirsiz / söylenmemiş ⚠️
Öne çıkan: kapı (işe maruz kalan)
Geçişli / Geçişsiz örnek
(1) Ayşe kitabı okudu.
“Neyi okudu?” → kitabı ✅ (geçişli)
(2) Ayşe uyudu.
“Neyi uyudu?” → cevap yok ❌ (geçişsiz)
LGS ipucu
Sorularda genelde önce “neyi/kimi?” sorusuyla geçişli–geçişsiz bulunur; sonra “-l / -n / -ş” gibi ekler ve anlam ilişkisiyle özneye göre çatı belirlenir.
4) Kendini kontrol et (cevap yazma, düşün)
a) “Cam kırıldı.” → işi yapan belli mi?
b) “Çocuklar bahçede koştu.” → “neyi/kimi?” sorusu cevaplanır mı?
c) “İki arkadaş sarıldı.” → işi tek kişi mi yaptı, birlikte mi?
Sonraki sayfada: Etken çatı (özne işi yapar) detayları ve pratik yöntemler.
LGS - Fiil Çatısı - 2.Sayfa
Fiil Çatısı
2. Sayfa: Etken Çatı — işi öznenin yaptığı fiiller
Etken çatı nedir?
Etken çatılı fiillerde işi yapan özne cümlede açıkça bellidir.
1) Temel özellikler
✔ İşi yapan özne bellidir.
✔ Fiil, özne tarafından gerçekleştirilir.
✔ Cümlede gizli veya açık özne bulunabilir.
2) Etken çatıyı nasıl tanırız?
Cümlede fiile şu soruyu sor:
“Bu işi kim yaptı?”
Eğer soruya net bir cevap veriyorsan ve bu cevap özneyi gösteriyorsa, fiil etkendir.
3) Örneklerle etken çatı
Örnek 1
Öğretmen soruyu çözdü.
İşi yapan: öğretmen ✔
Fiil: çözdü → etken
Örnek 2 (gizli özne)
Soruları çözdüm.
Gizli özne: ben ✔
Fiil özne tarafından yapılıyor → etken
4) Etken ile edilgeni karıştırma
Etken fiillerde genellikle
-l / -n ekleri yoktur.
Bu ekleri gördüğünde fiilin edilgen olabileceğini düşün.
LGS ipucu
Bir fiil hem etken hem de geçişli olabilir. Önce işi yapanı, sonra nesneyi kontrol et.
5) Kendini kontrol et
a) “Öğrenciler sessizce dinledi.”
b) “Defterime not aldım.”
Sonraki sayfada: Edilgen çatı ve ayırt edici ekler.
LGS - Fiil Çatısı - 3.Sayfa
Fiil Çatısı
3. Sayfa: Edilgen Çatı — işi yapanın gizlendiği fiiller
Edilgen çatı nedir?
Edilgen çatılı fiillerde işi yapan belli değildir ya da özellikle söylenmez.
1) Edilgen çatının temel özellikleri
✔ İşi yapan belli değildir.
✔ Fiil genellikle -l veya -n eki alır.
✔ Nesne, cümlede sözde özne gibi görünür.
2) Edilgen fiilleri nasıl tanırız?
Fiile şu soruyu sor:
“Bu işi kim yaptı?”
Eğer soruya net bir cevap verilemiyorsa, fiil büyük ihtimalle edilgendir.
3) Örneklerle edilgen çatı
Örnek 1
Sınav iptal edildi.
İşi yapan: belli değil
Fiil: edildi → edilgen
Örnek 2
Pencere kırıldı.
“Kim kırdı?” → cevap yok ❌
Fiil edilgen
4) Edilgen ile etkeni ayırt etme
Kapıyı Ali açtı. → etken
Kapı açıldı. → edilgen
LGS ipucu
-l / -n eki her zaman edilgen yapmaz; işi yapanın söylenip söylenmediğine mutlaka bak.
5) Kendini kontrol et
a) “Yollar onarıldı.”
b) “Ödevler kontrol edildi.”
Sonraki sayfada: Dönüşlü çatı ve edilgenle farkları.
LGS - Fiil Çatısı - 4.Sayfa
Fiil Çatısı
4. Sayfa: Dönüşlü Çatı — işi yapan da etkilenen de özne
Dönüşlü çatı nedir?
Dönüşlü çatılı fiillerde özne, işi kendisi yapar ve işten yine kendisi etkilenir.
1) Temel özellikler
✔ İşi yapan özne ile etkilenen özne aynıdır.
✔ Fiil genellikle -n eki alır.
✔ “Kendini” sözcüğü anlamca vardır, yazılmayabilir.
2) Dönüşlü çatıyı nasıl tanırız?
Fiile şu soruyu sor:
“Özne işi kime yaptı?”
Cevap yine özne ise, fiil dönüşlüdür.
3) Örneklerle dönüşlü çatı
Örnek 1
Çocuk yıkandı.
Yıkayan: çocuk
Yıkanan: çocuk → dönüşlü
Örnek 2
Adam giyindi.
“Kimi giydi?” → kendini
Fiil: dönüşlü
4) Dönüşlü ile edilgeni karıştırma
Çocuk yıkandı. → dönüşlü
Araba yıkandı. → edilgen
LGS ipucu
-n eki hem edilgen hem dönüşlü yapabilir. Ayırt etmek için “işten kim etkilendi?” sorusunu sor.
5) Kendini kontrol et
a) “Öğrenci hazırlandı.”
b) “Kapı kapandı.”
Sonraki sayfada: İşteş çatı ve birlikte yapılan işler.
LGS - Fiil Çatısı - 5.Sayfa
Fiil Çatısı
5. Sayfa: İşteş Çatı — işin karşılıklı veya birlikte yapılması
İşteş çatı nedir?
İşteş çatılı fiillerde işi birden fazla özne birlikte veya karşılıklı yapar.
1) Temel özellikler
✔ Fiil genellikle -ş eki alır.
✔ En az iki özne vardır.
✔ İş karşılıklı ya da birlikte yapılır.
2) İşteş çatıyı nasıl tanırız?
Fiile şu soruları sor:
“İşi kimler yaptı?”
“İş karşılıklı mı yapıldı?”
Cevap “birden fazla kişi” ve “birlikte/karşılıklı” ise, fiil işteştir.
3) Örneklerle işteş çatı
Örnek 1 (karşılıklı)
İki arkadaş sarılıştı.
Sarılanlar: iki arkadaş
İş karşılıklı → işteş
Örnek 2 (birlikte)
Öğrenciler toplaştı.
Birden fazla özne aynı işi yaptı → işteş
4) İşteş ile dönüşlü ve edilgeni ayırt etme
Çocuklar dövüştü. → işteş
Çocuk dövündü. → dönüşlü
Çocuk dövüldü. → edilgen
LGS ipucu
-ş eki gördüğünde önce “kaç kişi işi yapıyor?” sorusunu sor. Tek kişi ise işteş olmaz.
5) Kendini kontrol et
a) “İki takım finalde karşılaştı.”
b) “Arkadaşlar bahçede buluştu.”
Sonraki sayfada: Nesneye göre çatı — geçişli ve geçişsiz fiiller.
LGS - Fiil Çatısı - 6.Sayfa
Fiil Çatısı
6. Sayfa: Nesneye Göre Çatı — geçişli ve geçişsiz fiiller
Nesneye göre çatı nedir?
Nesneye göre çatı, fiilin nesne alıp almamasına göre belirlenir.
1) Geçişli fiil
Geçişli fiiller, “neyi?” veya “kimi?” sorularına cevap verir.
Örnek
Öğrenci soruyu çözdü.
“Neyi çözdü?” → soruyu
2) Geçişsiz fiil
Geçişsiz fiiller, “neyi/kimi?” sorularına cevap vermez.
Örnek
Çocuk bahçede koştu.
“Neyi koştu?” → cevap yok
3) Geçişli – geçişsiz karşılaştırması
Ali kitabı okudu. → geçişli
Ali okudu. → geçişsiz
LGS ipucu
Önce fiile “neyi/kimi?” sorusunu sor. Cevap varsa geçişli, yoksa geçişsizdir.
4) Kendini kontrol et
a) “Öğretmen konuyu anlattı.”
b) “Sporcular dinlendi.”
Sonraki sayfada: Çatıların birlikte kullanımı ve dikkat edilmesi gereken noktalar.
LGS - Fiil Çatısı - 7.Sayfa
Fiil Çatısı
7. Sayfa: Çatıların birlikte kullanımı — çoklu bakış açısı
Önemli bilgi
Bir fiil aynı anda iki farklı açıdan incelenebilir: özneye göre çatı ve nesneye göre çatı.
1) Aynı fiil, iki farklı çatı
Bir fiil için şu iki soruyu ayrı ayrı sor:
1) İşi kim yaptı? → Özneye göre çatı
2) Neyi/kimi yaptı? → Nesneye göre çatı
2) Örnek inceleme
Örnek cümle
Öğrenci ödevini yaptı.
İşi yapan: öğrenci → etken
“Neyi yaptı?” → ödevini → geçişli
3) Edilgen + geçişli / geçişsiz
Kitap okundu.
→ Özneye göre: edilgen
→ Nesneye göre: geçişsiz
4) Sık yapılan hata
Edilgen fiiller her zaman geçişsizdir
sanmak yanlıştır.
Önemli olan, “neyi/kimi?” sorusunun cevaplanıp cevaplanmadığıdır.
LGS ipucu
Çatı sorularında önce özneye göre, sonra nesneye göre inceleme yap. Tek adımda karar verme.
5) Kendini kontrol et
a) “Mektup yazıldı.”
b) “Öğretmen konuyu anlattı.”
Sonraki sayfada: Çatı değiştirerek cümle kurma ve anlam farkları.
LGS - Fiil Çatısı - 8.Sayfa
Fiil Çatısı
8. Sayfa: Çatı değiştirerek cümle kurma — anlam nasıl değişir?
Aynı fiil, farklı bakış
Fiilin çatısı değiştiğinde anlamın vurgusu değişir; olay aynı kalabilir.
1) Etken → edilgen dönüşümü
Etken cümlede özne ön plandadır. Edilgen yapıldığında işi yapan gizlenir.
Örnek dönüşüm
Etken: Öğretmen konuyu anlattı.
Edilgen: Konu anlatıldı.
2) Etken → dönüşlü dönüşümü
Dönüşlü yapıda özne, işi kendine yapar.
Örnek dönüşüm
Etken: Anne çocuğu hazırladı.
Dönüşlü: Çocuk hazırlandı.
3) İşteş yapıya dönüşüm
İşteş yapıda fiil, birden fazla özneyle birlikte yapılır.
Örnek dönüşüm
Etken: İki arkadaş birbirini gördü.
İşteş: İki arkadaş görüştu.
LGS ipucu
Çatı dönüşümlerinde amaç, özne–fiil ilişkisini doğru kurmaktır. Anlam kaymasına dikkat et.
4) Kendini kontrol et
a) “Öğrenciler öğretmeni dinledi.” → edilgen yap.
b) “Anne çocuğu yıkadı.” → dönüşlü yap.
Sonraki sayfada: LGS’de sık çıkan çatı soru tipleri.
LGS - Fiil Çatısı - 9.Sayfa
Fiil Çatısı
9. Sayfa: LGS’de sık çıkan fiil çatısı soru tipleri
Sınav odağı
LGS’de fiil çatısı soruları genellikle ayırt etme ve yorumlama üzerine kuruludur.
1) “Hangi cümlede fiilin çatısı farklıdır?”
Bu tür sorularda önce her cümlede fiilin özneye göre çatısını belirle.
Örnek yapı
A) Kapı açıldı.
B) Cam kırıldı.
C) Çocuk yıkandı.
D) Pencere kapandı.
C seçeneğinde fiil dönüşlü, diğerleri edilgendir.
2) “Fiilin çatısı aşağıdakilerden hangisidir?”
Bu sorularda iki adımı sırayla uygula: önce özneye göre, sonra nesneye göre incele.
“Öğrenciler bahçede toplandı.”
→ İşi yapanlar birden fazla → işteş
→ “Neyi/kimi?” sorusu yok → geçişsiz
3) “Çatı değiştirildiğinde anlam nasıl değişir?”
Bu tip sorular anlam kayması olup olmadığını sorgular.
“Öğretmen dersi anlattı.”
“Ders anlatıldı.”
Olay aynı, vurgu farklıdır.
LGS ipucu
Soru kökünde “farklıdır”, “aynıdır” gibi kelimelere dikkat et. Küçük ayrıntılar belirleyicidir.
4) Kendini kontrol et
a) “Çocuklar sevindi.”
b) “Pasta paylaşıldı.”
Sonraki sayfada: Çatı konusuyla ilgili sık yapılan yanlışlar.
LGS - Fiil Çatısı - 10.Sayfa
Fiil Çatısı
10. Sayfa: Fiil çatısında sık yapılan yanlışlar
Dikkat edilmesi gerekenler
Fiil çatısı sorularında öğrenciler genellikle eklere bakıp hızlı karar verir ve hata yapar.
1) “-l / -n eki varsa edilgendir” yanılgısı
Her -l / -n eki fiili otomatik olarak edilgen yapmaz.
Çocuk yıkandı. → dönüşlü
Araba yıkandı. → edilgen
2) Edilgen fiilleri her zaman geçişsiz sanmak
Edilgen fiiller geçişli de olabilir. Ölçüt “neyi/kimi?” sorusudur.
Kitap okundu.
→ “Neyi okundu?” sorusu cevaplanmaz → geçişsiz
3) İşteş fiilleri tek özneyle düşünmek
İşteş fiillerde en az iki özne bulunmalıdır.
“Çocuk buluştu.” → yanlış kullanım
“Çocuklar buluştu.” → işteş
4) Nesne ile özneyi karıştırmak
Edilgen cümlelerde sözde özne gerçek özne sanılabilir.
“Kapı kapatıldı.”
Kapı → sözde özne (gerçek işi yapan belli değil)
LGS ipucu
Eklere değil, özne–fiil–nesne ilişkisine odaklan. Çatı soruları mantık ister.
5) Kendini kontrol et
a) “Çocuk süslendi.”
b) “Salon temizlendi.”
Sonraki sayfada: Karışık test mantığında örnek incelemeler.