1. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 11.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 11. Sayfa

Cümle Çeşitleri

11. Sayfa: Yüklemin türüne göre cümleler – Genel bakış

1) Yüklemin türüne göre cümleler

Cümleler, yüklemin isim mi yoksa fiil mi olduğuna göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırmada yüklemin türü belirleyicidir.

İlk Adım

Önce yüklemi bul, sonra yüklemin isim mi fiil mi olduğuna karar ver.

2) Yüklemin türüne göre cümle çeşitleri

A) Fiil cümlesi

Yüklemi fiil olan cümlelerdir. İş, oluş veya hareket bildirir.

B) İsim cümlesi

Yüklemi isim soylu olan cümlelerdir. Genellikle “-dır / -dir” ekiyle kurulur.

3) LGS’de dikkat edilmesi gereken nokta

Dikkat

İsim cümlelerinde “-dır / -dir” eki her zaman bulunmayabilir. Ek düşse bile yüklem isimse cümle isim cümlesidir.

Sonraki sayfada

Yüklemin türüne göre cümlelerin ilki olan fiil cümlesini ayrıntılı örneklerle inceleyeceğiz.

2. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 12.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 12. Sayfa

Cümle Çeşitleri

12. Sayfa: Yüklemin türüne göre cümleler – Fiil cümlesi

1) Fiil cümlesi nedir?

Yüklemi fiil olan cümlelere fiil cümlesi denir. Bu cümlelerde bir iş, oluş ya da hareket bildirilir. Türkçede cümlelerin büyük bir bölümü fiil cümlesidir.

Temel Özellik

Fiil cümlelerinde yüklem genellikle cümlenin sonunda bulunur.

2) Fiil cümlesi örnekleri

Örnek 1

“Akşam ödevlerimi bitirdim.”

Yüklem “bitirdim” fiildir → fiil cümlesi.

Örnek 2

“Yarın erkenden yola çıkacağız.”

Bir hareket bildirir → fiil cümlesi.

Örnek 3

“Çiçekler baharda açtı.”

Oluş bildiren fiil → fiil cümlesi.

3) Fiil cümlesi ile fiilimsi farkı

Fiilimsiler fiilden türeseler bile yüklem değildir. Bu nedenle fiilimsi bulunan her cümle fiil cümlesi sayılmaz; asıl belirleyici olan yüklemdir.

Örnek

“Kitap okuyarak sınava hazırlanıyorum.”

Yüklem “hazırlanıyorum” fiildir. “okuyarak” fiilimsi olduğu için yüklem sayılmaz.

4) LGS’de çıkan soru tipi

Dikkat

Cümlede fiilimsi çok olsa bile yüklem tek bir fiilse cümle fiil cümlesidir.

Sonraki sayfada

Yüklemin türüne göre cümlelerin devamı olarak isim cümlesini ayrıntılı şekilde inceleyeceğiz.

3. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 13.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 13. Sayfa

Cümle Çeşitleri

13. Sayfa: Yüklemin türüne göre cümleler – İsim cümlesi

1) İsim cümlesi nedir?

Yüklemi isim soylu olan cümlelere isim cümlesi denir. Bu cümlelerde yüklem bir varlığı, durumu ya da özelliği bildirir; iş veya hareket anlamı yoktur.

Temel Özellik

İsim cümlelerinde yüklem çoğunlukla -dır / -dir eki alır; ancak bu ek her zaman bulunmayabilir.

2) İsim cümlesi örnekleri

Örnek 1

“Bu şehir çok güzel.”

Yüklem “çok güzel” isim soyludur → isim cümlesi.

Örnek 2

“En büyük başarı sabırdır.”

“-dır” eki almış isim yüklem → isim cümlesi.

Örnek 3

“Bu sorular zor.”

Yüklem ek almamış olsa bile isim soyludur.

3) İsim cümlesi – fiil cümlesi karışıklığı

Dikkat

“değil” sözcüğüyle kurulan cümleler isim cümlesidir, fiil cümlesi sayılmaz.

Örnek

“Bu konu zor değil.”

Yüklem “zor değil” → isim cümlesi.

4) LGS’de çıkan soru tipi

Dikkat

Yüklemde fiil çekimi yoksa, cümleyi fiil cümlesi sanma. Yüklemin türünü mutlaka kontrol et.

Sonraki sayfada

Yüklemin türüne göre cümleleri tamamladıktan sonra yüklemin yerine göre cümlelere geçeceğiz.

4. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 14.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 14. Sayfa

Cümle Çeşitleri

14. Sayfa: Yüklemin yerine göre cümleler – Genel bakış

1) Yüklemin yerine göre cümleler

Cümleler, yüklemin cümledeki yerine göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırmada cümlenin anlamı değil, yüklemin konumu esas alınır.

Temel Ölçüt

Yüklem cümlenin sonunda mı, yoksa sonunda değil mi? Buna göre cümle türü belirlenir.

2) Yüklemin yerine göre cümle türleri

A) Kurallı cümle

Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelerdir. Türkçede en sık kullanılan cümle türüdür.

B) Devrik cümle

Yüklemi cümlenin sonunda olmayan, başta ya da ortada bulunan cümlelerdir. Duygu ve vurgu amacıyla kullanılır.

3) LGS’de dikkat edilmesi gereken nokta

Dikkat

Cümlede devriklik, anlam bozukluğu değildir. Yüklemin yerinin değişmesiyle oluşur.

Sonraki sayfada

Yüklemin yerine göre cümlelerin ilki olan kurallı cümleyi örneklerle inceleyeceğiz.

5. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 15.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 15. Sayfa

Cümle Çeşitleri

15. Sayfa: Yüklemin yerine göre cümleler – Kurallı cümle

1) Kurallı cümle nedir?

Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelere kurallı cümle denir. Türkçede anlatımın en yaygın ve en doğal biçimidir.

Temel Özellik

Kurallı cümlede yüklem sonda olduğu için anlam daha açık ve düzgündür.

2) Kurallı cümle örnekleri

Örnek 1

“Öğrenciler sınavdan sonra bahçede toplandı.”

Yüklem sonda → kurallı cümle.

Örnek 2

“Bu kitabı dün akşam büyük bir ilgiyle okudum.”

Uzun olsa da yüklem sonda olduğu için kurallıdır.

Örnek 3

“Sabah erken saatlerde okul yoluna çıktık.”

Yüklem “çıktık” sonda yer alır.

3) Kurallı cümle ile diğer türler

Kurallı cümleler; fiil ya da isim cümlesi olabilir, olumlu ya da olumsuz anlam taşıyabilir. Burada önemli olan tek ölçüt, yüklemin sonda bulunmasıdır.

Örnek

“Bu başarı tesadüf değildir.”

İsim cümlesi + kurallı cümle.

4) LGS’de çıkan soru tipi

Dikkat

Yüklemin yeri soruluyorsa cümlenin anlamına değil, yüklemin konumuna odaklan.

Sonraki sayfada

Yüklemin yerine göre cümlelerin devamı olarak devrik cümleyi ayrıntılı örneklerle ele alacağız.

6. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 16.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 16. Sayfa

Cümle Çeşitleri

16. Sayfa: Yüklemin yerine göre cümleler – Devrik cümle

1) Devrik cümle nedir?

Yüklemi cümlenin sonunda bulunmayan, başta ya da ortada yer alan cümlelere devrik cümle denir. Bu tür cümleler anlatıma vurgu ve canlılık katar.

Temel Özellik

Devrik cümlede yüklem sonda olmadığı hâlde cümle anlamını kaybetmez.

2) Devrik cümle örnekleri

Örnek 1

“Geldi bugün beklediğimiz misafir.”

Yüklem başta → devrik cümle.

Örnek 2

“Ne güzel gülüyor çocuk.”

Yüklem ortada → devrik cümle.

Örnek 3

“Bir anda durdu kalabalık.”

Yüklem sonda olmadığı için devriktir.

3) Devrik cümle nerelerde kullanılır?

Kullanım Alanları

• Şiir ve edebî metinlerde

• Konuşma dilinde

• Ünlem ve vurgu amaçlı anlatımlarda

4) Kurallı – devrik cümle karşılaştırması

Karşılaştırma

“Misafir bugün geldi.” → Kurallı
“Geldi bugün misafir.” → Devrik

5) LGS’de dikkat edilecek nokta

Dikkat

Devrik cümleler anlatım bozukluğu değildir. Sadece yüklemin yeri değişmiştir.

Sonraki sayfada

Tüm cümle çeşitlerini toparlayarak karşılaştırmalı özet yapacağız.

7. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 17.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 17. Sayfa

Cümle Çeşitleri

17. Sayfa: Cümle çeşitleri – Karşılaştırmalı özet (Anlamına göre)

1) Anlamına göre cümleler – Genel tablo

Olumlu – Olumsuz

Olumlu cümleler gerçekleşen işi bildirir.
Olumsuz cümleler gerçekleşmeyen işi ifade eder.

Soru

Bilgi almak veya düşündürmek amacıyla kurulur. Soru eki, soru sözcüğü ya da tonlama ile yapılabilir.

Ünlem

Ani duygu ve heyecan bildirir. Ünlem sözcükleri ve “!” işareti sık kullanılır.

Emir – İstek – Şart

Emir: Buyurma anlamı
İstek: Dilek ve temenni
Şart: Bir duruma bağlılık

2) LGS için hızlı ayırt etme ipuçları

İpucu

Bir cümle aynı anda hem soru hem fiil cümlesi olabilir. Önce sorunun hangi ölçütü istediğini belirle.

Hatırlatma

Anlamına göre cümlelerde yapı ve yüklem yeri ikinci plandadır.

Sonraki sayfada

Yapısına göre ve yüklemin özelliklerine göre genel karşılaştırma tablosu ile devam edeceğiz.

8. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 18.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 18. Sayfa

Cümle Çeşitleri

18. Sayfa: Cümle çeşitleri – Karşılaştırmalı özet (Yapı ve yüklem)

1) Yapısına göre cümleler – Karşılaştırma

Basit cümle

• Tek yüklem vardır.
• Yan cümlecik bulunmaz.
• Fiilimsi olabilir, yüklem sayılmaz.

Birleşik cümle

• Ana cümle + yan cümlecik vardır.
• Şartlı, ki’li, iç içe türleri bulunur.

Sıralı cümle

• Birden fazla bağımsız cümle vardır.
• Virgül / noktalı virgül ile ayrılır.

Bağlı cümle

• Bağımsız cümleler bağlaçlarla bağlanır.
• ve, ama, çünkü gibi bağlaçlar kullanılır.

2) Yüklemin özelliklerine göre cümleler – Karşılaştırma

Fiil – İsim cümlesi

Fiil cümlesi: İş, oluş, hareket bildirir.
İsim cümlesi: Durum, özellik, varlık bildirir.

Kurallı – Devrik cümle

Kurallı: Yüklem sonda.
Devrik: Yüklem sonda değildir.

3) LGS için hızlı kontrol listesi

Kontrol Et

1) Yüklemi bul.
2) Yüklemin türünü belirle.
3) Yüklemin yerini kontrol et.
4) Yapıyı (basit, birleşik…) ayırt et.
5) Sorunun hangi ölçütü sorduğunu unutma.

Sonraki sayfada

LGS tarzında kavramları pekiştiren örnekli değerlendirme ile devam edeceğiz.

9. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 19.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 19. Sayfa

Cümle Çeşitleri

19. Sayfa: LGS tarzı değerlendirme – Cümle çeşitlerini ayırt etme

1) Cümle türünü belirlerken izlenecek yol

Adım Adım

• Yüklemi bul.
• Yüklemin türünü belirle (isim / fiil).
• Yüklemin yerine bak (kurallı / devrik).
• Yüklem sayısını kontrol et (basit / birleşik / sıralı / bağlı).
• En son anlamına göre cümleyi değerlendir.

2) Örnek inceleme

Örnek

“Derslerine düzenli çalışırsan başarılı olursun.”

• Anlamına göre: Şart cümlesi
• Yapısına göre: Birleşik cümle
• Yüklemin türüne göre: Fiil cümlesi
• Yüklemin yerine göre: Kurallı cümle

Örnek

“Ne güzel anlatıyor öğretmen!”

• Anlamına göre: Ünlem cümlesi
• Yapısına göre: Basit cümle
• Yüklemin türüne göre: Fiil cümlesi
• Yüklemin yerine göre: Devrik cümle

3) Sık yapılan yanlışlar

Uyarı

• Fiilimsi bulunan her cümleyi birleşik sanmak
• “?” gördüğünde yapıyı göz ardı etmek
• Yüklemin yerine bakmadan kurallı/devrik demek

Sonraki sayfada

Konunun tamamını özetleyen son tekrar ve genel özet ile bitireceğiz.

10. bölüm

LGS - Cümle Çeşitleri - 20.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 20. Sayfa

Cümle Çeşitleri

20. Sayfa: Genel özet – Cümle çeşitleri

1) Cümle çeşitleri kısa özet

Anlamına göre

Olumlu, olumsuz, soru, ünlem, emir, istek, şart

Yapısına göre

Basit, birleşik, sıralı, bağlı

Yüklemin türüne göre

Fiil cümlesi, isim cümlesi

Yüklemin yerine göre

Kurallı cümle, devrik cümle

2) LGS için altın kural

Altın Kural

Cümle türünü ezberleme, yüklemi analiz et. Yüklemi doğru bulursan sorular kendiliğinden çözülür.

Kapanış

Bu konu tamamlandı. Diğer Türkçe konularında da aynı yöntemle ilerleyerek LGS’de yüksek başarı hedeflenebilir.