1. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 11.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 11. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

11. Sayfa: Birden Fazla Zarf Tümleci Olan Cümleler

Bir cümlede birden fazla zarf tümleci olabilir mi?

Evet. Bir cümlede zaman, durum, neden veya miktar bildiren birden fazla zarf tümleci bulunabilir. LGS’de bu durum sıkça sorulur.

1) Zarf tümleci çeşitleri birlikte kullanılabilir

Aynı cümlede zaman + durum, zaman + neden ya da durum + miktar bildiren zarf tümleçleri yer alabilir. Bunların her biri ayrı ayrı değerlendirilir.

Örnek

Dün sessizce ders çalıştım.

• “Dün” → zaman zarf tümleci
• “sessizce” → durum zarf tümleci

2) Aynı sözcük iki farklı zarf olabilir mi?

Hayır. Bir sözcük aynı cümlede yalnızca tek bir öğe olur. Ancak aynı türden birden fazla zarf tümleci bulunabilir.

Örnek

Sabah erkenden ve hızlıca hazırlandık.

• “erkenden” → zaman zarf tümleci
• “hızlıca” → durum zarf tümleci

LGS ipucu

“Birden fazla zarf tümleci vardır” ifadesi yanlış değildir. Sınavda bu seçeneği rahatlıkla işaretleyebilirsiniz.

3) Zarf tümleci alıştırması

Aşağıdaki cümledeki zarf tümleçlerini bulunuz:

Dün akşam sessizce uzun süre kitap okudum.

2. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 12.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 12. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

12. Sayfa: Nesne – Dolaylı Tümleç – Zarf Tümleci Karışıklıkları

LGS’de en çok hata yapılan yer

Öğeleri bulurken özellikle nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci sık karıştırılır. Bu sayfada ayrımı netleştirecek pratik ipuçları var.

1) Hâl ekleriyle hızlı ayrım

Hızlı kontrol listesi

• “-ı/-i/-u/-ü” eki varsa çoğu zaman belirtili nesne olur.

• “-e/-a, -de/-da, -den/-dan” eki varsa dolaylı tümleç olur.

• “ne zaman, nasıl, niçin, ne kadar” sorularına cevap veriyorsa zarf tümleci olur.

2) Karşılaştırmalı örnekler

(A) Nesne

Ali defteri aldı.

“Neyi aldı?” → defteri (nesne)

(B) Dolaylı tümleç

Ali okula gitti.

“Nereye gitti?” → okula (dolaylı tümleç)

(C) Zarf tümleci

Ali hızlıca gitti.

“Nasıl gitti?” → hızlıca (zarf tümleci)

“Nereye?” sorusu her zaman aynı mı?

“Nereye?” sorusu çoğunlukla dolaylı tümleç verir. Ancak bazı kalıplaşmış yapılarda “yön” anlamı daha baskınsa zarf tümleci gibi düşünülebilir. LGS’de genel kural: “-e/-a” eki alan yer-yön sözcükleri → dolaylı tümleç.

3) Sınav tarzı alıştırma

Aşağıdaki cümlelerde altı çizili öğenin türünü belirleyiniz:

1) Öğrenci soruyu çözdü.

2) Öğrenci sınıfa girdi.

3) Öğrenci dikkatle dinledi.

3. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 13.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 13. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

13. Sayfa: Fiilimsi Gruplarının Öge Değeri

Fiilimsi grupları neden önemlidir?

LGS’de cümlenin öğeleri sorularında fiilimsi içeren sözcük grupları tek tek değil, bir bütün olarak değerlendirilir. Bu nedenle fiilimsi gruplarının öge değeri iyi bilinmelidir.

1) Fiilimsi nedir? (Kısa hatırlatma)

Fiil kök veya gövdelerine gelen bazı eklerle oluşan; fiil anlamını koruyup zaman ve kişi eki almayan sözcüklere fiilimsi denir. (İsim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil)

2) Fiilimsi grubu tek bir öğedir

Fiilimsinin kendisi ve ona bağlı sözcükler birlikte tek bir öge olarak kabul edilir. Parçalara ayırarak ayrı ayrı öğe saymak yanlıştır.

Örnek

Sınava hazırlanmak çok önemlidir.

“Sınava hazırlanmak” → özne
(Tamamı birlikte değerlendirilir.)

3) Zarf-fiil gruplarının öge değeri

Zarf-fiiller çoğunlukla zarf tümleci görevi üstlenir. Kendisine bağlı sözcüklerle birlikte tek öğe kabul edilir.

Örnek

Derslerini bitirince dışarı çıktı.

“bitirince” → zarf-fiil
“derslerini bitirince” → zarf tümleci

4) Sıfat-fiil gruplarının öge değeri

Sıfat-fiiller, isimleri niteleyerek o isimle birlikte cümlede tek bir öğe oluşturur.

Örnek

Çözdüğüm sorular çok zordu.

“çözdüğüm sorular” → özne

LGS uyarısı

Fiilimsi bulunan cümlelerde fiilimsiyi yüklem sanmak en yaygın hatalardandır. Yüklem her zaman çekimli fiil ya da ek fiil almış isimdir.

5) Sınav tarzı alıştırma

Aşağıdaki cümlede fiilimsi grubunun öge değerini bulunuz:

Kitap okuyarak zaman geçirmek bana iyi geliyor.

4. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 14.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 14. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

14. Sayfa: Özne – Yüklem Uyumu ve Anlam İlişkisi

Özne – yüklem uyumu neden önemlidir?

Cümlenin öğeleri yalnızca şekilsel olarak değil, anlam bakımından da birbiriyle uyumlu olmalıdır. LGS’de bazı sorular bu uyumu sorgular.

1) Tekil – çoğul uyumu

Özne tekil ya da çoğul olabilir. Yüklem de buna uygun biçimde çekimlenir. Ancak Türkçede bazı özel durumlar vardır.

Temel kurallar

• İnsan dışı varlıklar çoğul olsa bile yüklem genellikle tekil olur.

• İnsan adları çoğulsa yüklem çoğul da olabilir, tekil de olabilir.

2) Örneklerle uyum

• Ağaçlar bahçede büyüyor .

• Öğrenciler sınıfta konuşuyor .

3) Özne – yüklem anlam ilişkisi

Bazı cümlelerde özne ile yüklem şekil bakımından uyumlu olsa da anlam bakımından uyumsuzluk olabilir.

Yanlış örnek

Kitaplar masada koşuyor.

Şekil uyumu var, anlam uyumu yoktur.

LGS ipucu

Özne – yüklem ilişkisi sorularında yalnızca eke değil, anlama da bakmayı unutma.

4) Alıştırma

Aşağıdaki cümlelerde özne – yüklem uyumunu inceleyiniz:

1) Kuşlar gökyüzünde uçuyor.

2) Çocuklar bahçede oynuyor.

5. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 15.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 15. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

15. Sayfa: Eksiltili Cümlelerde Öğeler

Eksiltili cümle nedir?

Eksiltili cümlelerde bazı öğeler bilerek söylenmez. Ancak bu öğeler anlamdan çıkarılabilir. LGS’de bu tür cümleler özellikle dikkat ister.

1) Eksiltili cümlelerin temel özelliği

Eksiltili cümlelerde çoğu zaman yüklem ya da yardımcı öğeler cümlenin sonunda nokta yerine üç nokta ile bırakılır.

Örnek

Keşke biraz daha erken gelseydin...

Yüklem anlamca tamamdır, cümle eksiltilidir.

2) Eksiltili cümlede öğe bulma

Eksiltili cümlelerde öğeler bulunurken, cümlede var olan yüklem ve ekler dikkate alınır.

Örnek

Bu soruyu çözmek ne kadar da zor...

• Yüklem: zor
• Özne: bu soruyu çözmek

LGS uyarısı

Eksiltili cümlelerde “yüklem yoktur” demek yanlıştır. Yüklem çoğu zaman anlamca vardır.

3) Eksiltili cümle alıştırması

Aşağıdaki eksiltili cümlede öğeleri belirleyiniz:

Böyle bir fırsatı kaçırmak...

6. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 16.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 16. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

16. Sayfa: Devrik ve Kurallı Cümlelerde Öğeler

Cümle türü öğeleri değiştirir mi?

Cümle kurallı ya da devrik olsa bile cümlenin öğeleri değişmez. Yalnızca öğelerin dizilişi farklıdır.

1) Kurallı cümle

Yüklemi sonda bulunan cümlelere kurallı cümle denir. Türkçede en yaygın kullanılan cümle türüdür.

Örnek

Öğrenciler sınava dikkatle hazırlandı .

2) Devrik cümle

Yüklemi sonda bulunmayan cümlelere devrik cümle denir. LGS’de öğe bulma sorularında özellikle kullanılır.

Örnek

Çok çalıştı öğrenciler .

Yüklem başta olsa bile cümlenin yüklemi değişmez.

3) Kurallı – devrik karşılaştırması

• Öğrenciler bugün okulda sınava girdi.
• Bugün okulda sınava girdi öğrenciler.

Her iki cümlede de öğeler aynıdır, sadece diziliş değişmiştir.

LGS ipucu

Devrik cümlelerde yüklem ilk kelime olabilir. Bu yüzden “sondaki kelime yüklemdir” kuralını ezbere kullanma.

4) Alıştırma

Aşağıdaki cümlede yüklemi bulunuz:

Dün akşam geç saatlere kadar ders çalıştı öğrenciler.

7. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 17.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 17. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

17. Sayfa: Söz Dizimi Değişse de Öğe Değişmez

Kelimelerin yeri değişirse öğe de değişir mi?

Hayır. Cümlede kelimelerin yeri değişse bile yüklemle olan anlam ilişkisi değişmediği sürece öğe de değişmez.

1) Aynı cümle, farklı diziliş

Karşılaştırma

• Öğrenciler bugün okulda sınava girdi.

• Bugün okulda sınava girdi öğrenciler.

Her iki cümlede de:
• Yüklem: girdi
• Özne: öğrenciler
• Dolaylı tümleç: okulda
• Nesne: sınava
• Zarf tümleci: bugün

2) Yer değişikliği vurguyu değiştirir

Kelimelerin yerinin değişmesi, öğenin türünü değil; yalnızca vurgu ve anlatımı değiştirir.

Örnek

• Kitabı Ahmet okudu.
• Ahmet kitabı okudu.

İkinci cümlede vurgu “Ahmet” üzerindedir, ancak nesne ve özne değişmemiştir.

LGS uyarısı

Soru kökünde “yerleri değiştirildiğinde” ifadesi varsa öğelere değil, anlama ve vurguya bakılır.

3) Alıştırma

Aşağıdaki iki cümlede öğelerin değişip değişmediğini inceleyiniz:

• Dün kitabı kütüphanede okudum.
• Kütüphanede kitabı dün okudum.

8. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 18.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 18. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

18. Sayfa: Öğeleri Bulmada “Soru Sorma” Yönteminin İncelikleri

“Soru sorma” yöntemi neden bazen yanıltır?

Öğeleri bulurken sorular yardımcıdır; fakat yanlış soruyu yanlış yere sorarsan öğeleri karıştırabilirsin. Bu sayfada, soru sormanın püf noktaları var.

1) Soruyu mutlaka yükleme sor

“Kim, ne, nereye, nasıl” gibi sorular yükleme sorulur. Cümlede başka bir kelimeye soru sormak çoğu zaman hata yaptırır.

Örnek

Öğrenci soruyu dikkatle çözdü.

Yüklem: çözdü
“Kim çözdü?” → öğrenci (özne)
“Neyi çözdü?” → soruyu (nesne)
“Nasıl çözdü?” → dikkatle (zarf tümleci)

2) Tek bir soruyla yetinme: anlamı kontrol et

Bazen aynı sözcük birden fazla soruya cevap veriyor gibi görünür. Bu durumda doğru öğeyi seçmek için anlamı kontrol etmelisin.

“Nereye?” sorusu örneği

Çocuk eve koşarak gitti.

“Nereye gitti?” → eve (genel kural: dolaylı tümleç)
“Nasıl gitti?” → koşarak (zarf tümleci)

3) Zarf tümleci için soru kümesi

Zarf tümleci soruları

• Ne zaman?
• Nasıl?
• Niçin / Neden?
• Ne kadar?
• Ne şekilde?

LGS uyarısı

“Ne?” sorusu hem özneyi hem nesneyi verebilir. Bu yüzden önce yüklemin geçişli mi geçişsiz mi olduğuna bakmak gerekir.

4) Uygulama

Aşağıdaki cümlede soruları doğru sırayla sorarak öğeleri bulunuz:

Akşam arkadaşlarımla parkta uzun süre yürüdüm.

9. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 19.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 19. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

19. Sayfa: LGS Tarzı Örneklerle Genel Tekrar

Bu sayfanın amacı

Bu sayfada, LGS’de sık çıkan cümlenin öğeleri konusunu karışık ve sınav tarzı örnekler üzerinden genel tekrar hâline getireceğiz.

1) Örnek

Dün sabah öğretmenimiz sınıfta konuyu dikkatle anlattı.

• Yüklem: anlattı
• Özne: öğretmenimiz
• Nesne: konuyu
• Dolaylı tümleç: sınıfta
• Zarf tümleci: dün sabah, dikkatle

2) Örnek

Kitap okuyarak zaman geçirmek bana çok iyi geliyor.

• Yüklem: geliyor
• Özne: kitap okuyarak zaman geçirmek
• Dolaylı tümleç: bana
• Zarf tümleci: çok

3) Örnek

Akşam arkadaşlarımla parkta uzun süre sohbet ettik.

• Yüklem: ettik
• Gizli özne: biz
• Edat tümleci: arkadaşlarımla
• Dolaylı tümleç: parkta
• Zarf tümleci: akşam, uzun süre

Sınav hatırlatması

Örnek çözümlerde önce yüklemi, sonra sırasıyla diğer öğeleri bulduğuna dikkat et. Bu alışkanlık sınavda hız kazandırır.

4) Sen dene

Aşağıdaki cümlede tüm öğeleri bulunuz:

Sabah erkenden evden çıkıp okula hızlıca gittim.

10. bölüm

LGS - Cümlenin Öğeleri - 20.Sayfa

Ortaokul - LGS | Cümlenin Öğeleri - 20. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

20. Sayfa: Genel Özet ve Sınav Öncesi Son Hatırlatmalar

Konunun tamamı kısaca

Bu bölümde, cümlenin öğeleri konusunu LGS’de işine yarayacak şekilde kısa, net ve toparlayıcı biçimde özetleyeceğiz.

1) Cümlenin öğeleri – hızlı özet

Yüklem: Cümlenin yargısıdır. İlk bulunur.

Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan veya olan. (Açık – gizli – sözde olabilir.)

Nesne: Yüklemin etkilediği varlık. (Belirtili – belirtisiz.)

Dolaylı tümleç: “-e, -de, -den” ekleriyle yön, yer, ayrılma bildirir.

Zarf tümleci: Zaman, durum, neden, miktar bildirir.

Edat tümleci: Edatlarla kurulur (ile, gibi, göre, için).

2) LGS için altın kurallar

• Her zaman yüklemden başla.

• Soruları mutlaka yükleme sor.

• Fiilimsi gruplarını parçalama.

• Gizli öğeleri yok sayma.

• Devrik cümlelerde yüklemin yeri seni yanıltmasın.

3) Sık yapılan hatalar

• Fiilimsiye yüklem demek

• “-de, -den, -e” ekli sözcüğü nesne sanmak

• Gizli özneyi hesaba katmamak

• Aynı sözcüğü iki farklı öğe saymak

4) Son kontrol örneği

Dün akşam arkadaşlarımla parkta uzun süre sohbet ettim.

• Yüklem: ettim
• Gizli özne: ben
• Edat tümleci: arkadaşlarımla
• Dolaylı tümleç: parkta
• Zarf tümleci: dün akşam, uzun süre

Son hatırlatma

Cümlenin öğeleri, LGS Türkçe testinde en garanti net getiren konulardan biridir. Bol örnek çözümüyle bu konuyu tamamen kapatabilirsin.