Sözcükte yapı; bir kelimenin kökünü, aldığı ekleri ve bu eklerin kelimenin görevini/anlamını nasıl değiştirdiğini inceler. TYT’de temel ayrımlar; AYT’de ise derin çözümleme, ek dizilimi ve yanılgılar önem kazanır.

Ana hedef: “Bu kelime hangi parçaların birleşimiyle oluşmuş?” sorusuna kanıtlı cevap vermek.

Her kelime için sırayla şunları sor:
1) Kök neresi?
2) Yapım eki var mı? Varsa kelime türünü/anlamı değiştirdi mi?
3) Çekim ekleri (çoğul, iyelik, hal, zaman, kişi…) nerede başlıyor?

Türkçede kökler genellikle isim veya fiil köküdür. İsim kökü bir varlığı/kavramı karşılar; fiil kökü bir iş/hareket bildirir.

Aynı ses dizisi, farklı türde kök olabilir: yüz (isim: yüz) / yüz- (fiil: yüzmek).

Kelimeyi “kulağa” göre değil, anlam ve görev açısından böl. Mesela kitap kelimesini “ki-tap” diye ayırmak yapısal bir çözümleme değildir.

Yapım ekleri kelimenin anlamını ve çoğu zaman türünü değiştirir. Bu ek geldikten sonra oluşan parça gövde kabul edilir.

Yapım ekleri, kelimeye “yeni bir sözlük anlamı” kazandırır: göz → gözlük, bil- → bilgi.

Yapım eki var mı anlamak için şunu dene: “Bu ek gelmeden önceki parça bağımsız bir kelime olarak kullanılabiliyor mu ve ek geldikten sonra yeni bir kelime mi oluşuyor?”

Çekim ekleri yeni kelime türetmez; kelimenin cümledeki görevini belirler. İsimlerde: çokluk, iyelik, hal; fiillerde: kip, zaman, kişi, olumsuzluk gibi.

Çekim ekleri genelde “sözlük anlamı”nı değiştirmez, gramer bilgisi katar.

Bazı ekler hem yapım hem çekim gibi görünebilir. Ayrım için sonuç kelimeye bak: yeni kelime türeyip sözlük anlamı oluşuyorsa yapım, cümle görevi veriyorsa çekim.

Sınav sorularının çoğu, ekleri karıştırmanı ister. En sağlam yöntem: kelime türü ve anlam değişimine bakmak + ekten sonraki parçanın “gövde” olup olmadığına karar vermek.

• Ek gelince kelime tür değiştiriyorsa (isim↔fiil vb.) → güçlü ihtimal yapım.
• Ek gelince kelime cümlede rol kazanıyorsa (hal, kişi, zaman) → çekim.
• Ekten sonra gelen çekim ekleri varsa, o noktada zaten gövde oluşmuş olabilir.

Türkçede ekler “rastgele” gelmez. Genel kural: Yapım ekleri önce gelir, çekim ekleri sonra gelir. Çünkü önce kelime “türetilir”, sonra cümlede görevlendirilir.

Bazı görünen ekler aslında iki ekin kaynaşması veya art arda gelen eklerdir. Kelime uzadıkça “parça parça” git: her ekten sonra yeni gövde oluşuyor mu?

Ekler eklenirken kök/gövde bazen değişir. Bu değişim “yapı”yı bozmaz ama çözümlemede seni yanıltabilir. En sık: ünsüz yumuşaması, ünlü düşmesi, kaynaştırma.

Ses olayı olan yerlerde kökü “sözlük biçimiyle” düşün: kitab- diye kök yazılmaz; kök kitaptır. Ekleri belirlerken ses olayını not gibi gör, ekin türünü karıştırma.

Eklerin yazılışı, kelimenin son ünlüsüne göre değişebilir. Bu durum “ek başka ek oldu” demek değildir; aynı ekin farklı biçimidir. Temel olarak büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumu görülür.

“-de”yi her gördüğünde ek sanma: de/da bağlacı ayrı yazılır. Yapı sorularında kelimenin “bitişik” yazılışına dikkat edilir.

Bazı ekler ünlüyle başlar. Kök/gövde de ünlüyle biterse iki ünlü yan yana gelmesin diye araya kaynaştırma ünsüzü girer: y, ş, s, n.

Kaynaştırma ünsüzleri “ek” değildir; eki taşımaya yarar. Çözümlemede ek diye sayılmaz, ama “ekle kök arasında görünen harf” olarak belirtilir.

TYT’de sık sorulan yapı: isimlerin çekim eklerini doğru sıralamak. Genel sıra çoğunlukla: çokluk → iyelik → hâl.

Bir kelimede çokluk olmayabilir, iyelik olmayabilir. Sorularda “kaç yapım eki var / kaç çekim eki var” gibi saydırmalar gelebilir. Önce yapım eklerini ayır, sonra çekim eklerini tek tek yaz.