Sözcük Türleri 1.sayfa
Sözcük Türleri
1. Sayfa: Genel çerçeve ve sınav yaklaşımı
1) Sözcük türleri ne demektir?
Türkçede bir sözcük, cümlede üstlendiği göreve göre farklı bir türe girebilir. TYT–AYT’de amaç; sözcüğün tek başına anlamından çok, cümle içindeki görevini doğru tespit etmektir.
- İsim (ad): Varlıkları, kavramları karşılar.
- Sıfat: İsmi niteler/belirtir.
- Zamir: İsmin yerini tutar.
- Fiil: İş/oluş/hareket bildirir.
- Zarf: Fiil, sıfat, zarfı etkiler.
- Edat: Tek başına anlamı zayıf; başka sözcükle anlam kurar.
- Bağlaç: Eş görevli ögeleri/cümleleri bağlar.
- Ünlem: Duygu/seslenme bildirir.
Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı tür olabilir. Bu yüzden her soruda “Bu sözcük burada ne görevde?” diye düşünülür.
Örnek: “Güzel bir gün” (sıfat) / “Bugün çok güzel.” (zarf gibi kullanılmaz; yüklemde isim/ sıfat görevinde).
2) Tür bulma için 3 adımlı pratik
- Sözcüğün çekim ekleri var mı? (isim çekimi, fiil çekimi ipucu verir)
- Sözcük hangi sözcüğü etkiliyor? (zarf mı, sıfat mı?)
- Sözcük cümlede hangi öge? (yüklem, özne, nesne, tümleç…) — tür tespiti kolaylaşır.
Çözüm: “Yarın” zaman bildirir, fiili değil tüm cümleyi zaman bakımından belirler; zarf görevindedir.
Sözcük Türleri 2.sayfa
Sözcük Türleri
2. Sayfa: İsimlere giriş ve ipuçları
1) İsim (Ad): Temel tanım
İsimler; canlı-cansız varlıkları, kavramları, duyguları, olayları ve yer adlarını karşılar. TYT’de isimleri çoğu zaman eklerden ve cümledeki görevinden yakalarız.
- Çoğul eki alabilir: kitaplar, insanlar
- Hâl ekleri alabilir: okula, okuldan, okulu
- İyelik eki alabilir: kalemim, eviniz
- Tamlamaya girebilir: okulun bahçesi
2) İsim nasıl bulunur?
Bir sözcüğün isim olup olmadığını anlamak için önce “Bu sözcük bir varlığı/kavramı karşılıyor mu?” diye bakılır; sonra ekler ve cümledeki görev kontrol edilir.
Bazı sözcükler hem isim hem sıfat olabilir. Yanındaki ismi belirtiyorsa sıfat, tek başına kullanılıyorsa isim olma ihtimali yükselir.
Örnek: “Genç adam” (sıfat) / “Genç konuştu.” (isimleşmiş sıfat, tür olarak isim görevinde)
Sözcük Türleri 3.sayfa
Sözcük Türleri
3. Sayfa: İsim çeşitleri
1) Özel – cins isim
Özel isim tek bir varlığı/kişiyi/kurumu karşılar ve genellikle büyük harfle yazılır. Cins isim aynı türden varlıkların genel adıdır.
Cins: şehir, çocuk, ülke, dernek
2) Somut – soyut isim
Somut: Duyu organlarıyla algılanabilen. Soyut: Duyuyla algılanamayan; kavram/duygu.
Soyut: sevgi, adalet, umut
3) Topluluk ismi
Tekil görünmesine rağmen birden çok varlığı birlikte karşılar.
Topluluk isimleri özne olduğunda yüklem tekil veya bağlama göre çoğul gelebilir. Anlamdan kopmadan değerlendirilir.
Örnek: “Takım sahaya çıktı.” / “Takım sahaya çıktılar.” (konuşma dilinde görülebilir)
Sözcük Türleri 4.sayfa
Sözcük Türleri
4. Sayfa: İsim çekimi ve tamlamalar
1) İsim çekim ekleri (kısa özet)
Çekim ekleri sözcüğün anlamını kökten değiştirmez; cümlede görev kazandırır. TYT’de tür sorularında bu ekler güçlü ipucudur.
- Çoğul: -lar/-ler
- İyelik: -im, -in, -i, -imiz, -iniz, -leri…
- Hâl ekleri: -i (belirtme), -e (yönelme), -de (bulunma), -den (ayrılma)
- Tamlama ekleri: -ın/-in (tamlayan), -ı/-i (tamlanan)
2) İsim tamlamaları ile tür tespiti
İsim tamlamalarında iki isim birlikte kullanılır. Bir sözcük tamlamanın parçasıysa büyük ihtimalle isim görevlidir.
Sıfat tamlaması ile isim tamlamasını karıştırma: “güzel bahçe” (sıfat+isim) / “okul bahçesi” (isim+isim).
Sözcük Türleri 5.sayfa
Sözcük Türleri
5. Sayfa: Sıfatlara giriş ve soru yöntemi
1) Sıfat: Temel tanım
Sıfatlar isimleri niteler veya belirtir. En sağlam yöntem: Sıfat olan sözcük mutlaka bir isme soru sorularak bulunur.
- Niteleme sıfatı: Nasıl? (güzel ev, hızlı koşucu)
- Belirtme sıfatları: Hangi? Kaç? Ne kadar? (bu kitap, üç öğrenci, birçok insan)
2) Sıfatın isme bağımlılığı
Sıfat, isim olmadan ‘tam sıfat’ işlevini göstermez. İsim düşerse sözcük isimleşmiş sıfat olur.
Sözcük Türleri 6.sayfa
Sözcük Türleri
6. Sayfa: Sıfat çeşitleri ve karışan yapılar
1) Niteleme sıfatı
İsmin niteliğini bildirir: renk, biçim, durum, karakter vb.
2) Belirtme sıfatları
- İşaret sıfatı: bu, şu, o; “bu ev”
- Sayı sıfatı: asıl (üç), sıra (ikinci), üleştirme (üçer), kesir (yarım), topluluk (ikiz) vb.
- Belgisiz sıfat: bazı, birçok, birkaç, kimi, her, tüm…
- Soru sıfatı: hangi, kaç, nasıl (isme sorulur)
3) Sıfat fiillerle karışan yapılar
TYT’de “-an/-en, -ası/-esi, -dik/-ecek/-miş” ekli sözcükler isimden önce gelip onu niteliyorsa sıfat görevindedir. Bu tür sorularda esas olan görevdir.
Fiilimsi konusu ayrıca incelenir; ama sözcük türleri sorularında da ‘isimden önce mi?’ ve ‘ismi mi etkiliyor?’ soruları belirleyicidir.
Sözcük Türleri 7.sayfa
Sözcük Türleri
7. Sayfa: Zamirler ve fark testleri
1) Zamir: Temel tanım
Zamirler, isimlerin yerini tutar. Zamir olduğu yerde genellikle isim kullanılmaz; “adın yerine geçmiş” olur.
- Kişi zamiri: ben, sen, o, biz, siz, onlar
- İşaret zamiri: bu, şu, o, bunlar… (isim yerine)
- Dönüşlülük zamiri: kendi
- Belgisiz zamir: biri, herkes, kimse, bazıları…
- Soru zamiri: kim, ne, hangisi
2) Zamirleri yakalama taktiği
- Yanında isim varsa çoğu zaman sıfat; yoksa zamir olma ihtimali yüksek.
- “-ki” eki: “benimki, seninki” gibi yapılar genellikle zamirdir (iyelik/aitlik).
- Kişi ekleri (ben-im, siz-in) zamirle karıştırılmamalı; ek ayrı, sözcük ayrı.
Sözcük Türleri 8.sayfa
Sözcük Türleri
8. Sayfa: Fiile giriş: iş-oluş-durum
1) Fiil: Temel tanım
Fiiller; iş, oluş ve durum bildirir. Çekim eki aldıklarında cümlede yüklem olurlar. TYT’de fiili en hızlı yakalayan şey kip ve kişi ekleridir.
- İş (kılış): yazmak, kırmak, yapmak
- Oluş: büyümek, sararmak, yaşlanmak
- Durum: oturmak, uyumak, beklemek
2) Fiil–isim ayrımı (kritik)
Bazı sözcükler köken olarak fiil olsa bile isimleşebilir: “yazı”, “koşu”, “bakış” gibi. Yine görev belirleyicidir.
Sözcük Türleri 9.sayfa
Sözcük Türleri
9. Sayfa: Fiil kipleri ve tür sorularındaki rolü
1) Kip nedir?
Fiile zaman veya dilek anlamı veren eklerdir. Sözcük türleri sorularında kip bilgisi, fiili isimden ayırmada güçlü kanıttır.
- Geniş zaman: -r/-ar/-er (gelir)
- Şimdiki zaman: -yor (geliyor)
- Gelecek zaman: -ecek/-acak (gelecek)
- Görülen geçmiş: -di/-dı/-du/-dü (geldi)
- Duyulan geçmiş: -miş/-mış/-muş/-müş (gelmiş)
- İstek: -e/-a (gele)
- Şart: -se/-sa (gelirse)
- Gereklilik: -meli/-malı (gelmeli)
- Emir: (gel, gelsin, geliniz)
“-miş” eki her zaman ‘duyulan geçmiş zaman’ değildir: “gelmiş adam” yapısında fiilimsidir; isimden önce gelerek sıfat görevinde olabilir.
Sözcük Türleri 10.sayfa
Sözcük Türleri
10. Sayfa: Fiilde yapı ve çatı ipuçları
1) Fiilde yapı (kök + ek)
Fiiller de yapım eki alarak türeyebilir. Yapım eki, sözcüğün anlamını/görevini değiştirir.
- göz → gözle-mek
- temiz → temizle-mek
- kolay → kolaylaş-mak
2) Çatı (etken–edilgen vb.) tür değildir ama ipucu verir
Çatı ekleri fiilin özneyle ilişkisini değiştirir: edilgen (-l/-n), dönüşlü (-n), işteş (-ş), ettirgen (-t/-dır). Bu ekler fiil olduğunu pekiştirir.
Edilgen: “Cam kırıldı.” (kırıl- fiil kökü + çatı eki + kip)
İşteş: “Çocuklar dövüştü.”
AYT’de fiil çatısı ayrı kazanım olsa da sözcük türü sorularında ‘eklerin fiile özgü olup olmadığı’ hızlı teşhis sağlar.