Fiilde çatı, bir fiilin cümledeki özne ve nesne ile kurduğu ilişkiyi; işin kim tarafından yapıldığını, yapılıp yapılmadığını, işten kimin etkilendiğini ve fiilin başkasına yaptırılıp yaptırılmadığını gösteren yapısal bir özelliktir.

TYT’de daha çok etken–edilgen ve dönüşlü–işteş, AYT’de ise ettirgen/oldurgan ve anlam incelikleri ile birlikte sorulur.

• Özne belli mi, gizli mi?
• Nesne var mı? (Belirtili/belirtisiz nesne olabilir.)
• Fiilin aldığı ekler (−l/−n, −ş, −t/−dır/−tir…) çatı hakkında ipucu verir.
• Her ek tek başına kesin hüküm vermez; cümle anlamı mutlaka kontrol edilir.

Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da oluşu yaşayan unsurdur. Soru: Kim? / Ne? (yükleme sorulur)

Nesne, fiilin etkilediği varlıktır. Soru: Neyi? / Kimi? / Ne?

Etken fiilde özne işi yapar; yüklem, öznenin eylemini bildirir. Cümlede nesne bulunabilir (geçişli fiil) ya da bulunmayabilir (geçişsiz fiil).

• Etkenlik için özel bir ek arama; asıl ölçüt anlam ve öznenin işi yapması.
• Bazı sorularda “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği aranmaz?” gibi kalıplar gelir: fiilimsi varsa dikkat!

Edilgen çatıda işin kim tarafından yapıldığı açık değildir ya da önemsenmez. Özne, işi yapan değil; çoğu zaman işten etkilenen unsurdur (sözde özne).

Not: −l/−n her zaman edilgen yapmaz; dönüşlüyle karışabilir.

• Cümleye “tarafından” ekleyip anlamlı olup olmadığına bak: Pencere (kim tarafından) kırıldı → olur.
• Edilgende özne çoğu zaman nesne kökenlidir: Etken cümledeki nesne, edilgende sözde özne olabilir.

Bir cümleyi etken–edilgen biçimde dönüştürürken amaç, anlamı koruyup özne vurgusunu değiştirmektir.

Dönüşlü çatıda özne, yaptığı işin sonucundan kendisi etkilenir. Sıklıkla −n ekiyle kurulur; ancak ölçüt yine anlamdır.

• “Kendi kendine” ifadesi cümleye yakışıyorsa dönüşlü olma ihtimali artar: Çocuk (kendi kendine) giyindi.
• Edilgende “kim tarafından?” sorusu anlamlıdır; dönüşlüde çoğu zaman gereksiz/uygunsuzdur.

İşteş çatıda eylem birden fazla kişi/varlık arasında gerçekleşir. Fiil genellikle −ş eki alır. İki ana türü vardır:

• Karşılıklı işteş: Eylem karşılıklı yapılır. (tokalaşmak, konuşmak, dövüşmek)
• Birlikte işteş: Eylem birlikte yapılır. (gülüşmek, koşuşmak, toplanışmak)

Oldurgan çatıda fiil, çoğu zaman geçişsiz iken bir ekle geçişli hâle gelir. Özne işi yine kendisi yapar; fakat artık eylem bir nesne üzerinde gerçekleşir.

• Oldurganlıkta özne işi kendi yapar; ettirgende ise işi başkasına yaptırır.
• Soru köklerinde “fiilin geçişliliği değişmiştir” gibi ipuçları gelebilir.

Ettirgen çatıda özne, eylemin gerçekleşmesini sağlar; işi yapan başka bir kişidir. Fiil genellikle −t, −dır/−dir/−dur/−dür gibi eklerle kurulur.

• “Kendi kendine” uygunsa → dönüşlü.
• “Birbirine” / “birlikte” uygunsa → işteş.
• “Birine yaptırma” seziliyorsa → ettirgen.
• Fiil nesne kazanmış ama yaptırma yoksa → oldurgan.