Zarf türleri (yaygın)

• Durum: güzel konuştu, hızlı koştu
• Zaman: dün geldi, birazdan gidecek
• Yer-yön: içeri girdi, ileri çıktı
• Miktar: çok çalıştı, biraz üzüldü
• Soru: nasıl, ne kadar, niçin, ne zaman

Zarf–sıfat farkı

“Çok güzel” (miktar zarfı; ‘güzel’i derecelendirir) / “Çok insan” (belgisiz sıfat; ‘insan’ı belirtir)

Sınav tuzağı

“güzel” gibi niteleme sözcükleri bazen fiili niteleyip zarf olabilir: “güzel konuştu” (durum zarfı).

Sık geçen edatlar

• gibi, kadar, için, ile, üzere, göre, dolayı, rağmen, ancak (bazı kullanımlarda bağlaç olabilir), sanki

Örnek

“Senin gibi çalışkanını görmedim.” → “gibi” karşılaştırma edatı

Örnek

“Sınava kadar çalıştı.” → “kadar” sınır bildirir (edat)

Edat–bağlaç ayrımı

Bağlaç iki unsuru bağlar; edat ise bir sözcüğün yanında görev yapar. “İle” bazen bağlaç gibi de kullanılabilir: “Ali ile Veli geldi.” (bağlaç) / “Kalem ile yazdı.” (edat)

Yaygın bağlaçlar

• ve, ile (bağlaç), ama, fakat, ancak, çünkü, madem, ya…ya, hem…hem, ne…ne, ki

Örnek

“Çalıştı ve başardı.” → ‘ve’ iki fiil grubunu bağlar.

Örnek

“Geldim ama seni bulamadım.” → karşıtlık bağlacı.

Sınav tuzağı: ‘ki’

“ki” bazen bağlaç, bazen ek gibi yazılır. “Diyor ki…” (bağlaç) / “evdeki” (ek, bağlaç değil). Yazımı ve görevine dikkat.

Örnek ünlemler

• ah, of, eyvah, hey, bravo, aman, yazık, vah, aa

Örnek

Eyvah! Anahtarı evde unuttum.

Örnek

Hey! Buraya bakar mısın?

Sınav notu

Ünlem cümleden çıkarıldığında bilgi kısmı kalabilir; ünlem daha çok duygu/ton katar. TYT’de genelde kolay puandır.

Yapım eki örnekleri

• isim → isim: göz → gözlük
• isim → fiil: temiz → temizle-mek
• fiil → isim: yaz-mak → yazı
• fiil → sıfat: sev-mek → sevgili / seven (göreve göre)

Çekim eki örnekleri

• isim çekimi: kitaplar, evde, kalemim
• fiil çekimi: geldi, geliyor, gelecek

Soru tipine uygun analiz

“Koşu parkuru” → koş- (fiil kökü) + -u (isim yapım eki) → ortaya çıkan sözcük isim.

TYT tuzağı

Bir sözcüğün kökü fiil diye her zaman ‘fiil’ demek yanlıştır. Yapım ekiyle isim/sıfat olabilir; cümledeki görev mutlaka kontrol edilir.

Üç temel fiilimsi

• İsim-fiil: -ma/-me, -ış/-iş, -mak/-mek (okuma, gidiş, yazmak)
• Sıfat-fiil: -an/-en, -dik, -ecek, -miş… (gelen, bildiği, yapacak, görmüş)
• Zarf-fiil: -ince, -erek, -meden, -dikçe… (gelince, koşarak, bakmadan)

Çekimli fiil–fiilimsi farkı

“Ben gelince başlayın.” → ‘gelince’ zarf-fiil (yüklem değil).
“Ben geldim.” → ‘geldim’ çekimli fiil (yüklem).

Sınav tuzağı

Sıfat-fiil ekleri bazen ‘çekimli fiil eki gibi’ görünür. Yüklem olup olmadığına bak: Yüklemse çekimli fiil, değilse fiilimsi olma ihtimali yüksek.

5 adımlı yöntem

• Yüklemi bul (çekimli fiil veya isim soylu yüklem).
• Yüklemin etrafındaki zarf tümleçlerini ayır (zaman, durum, neden…).
• İsim tamlaması / sıfat tamlaması öbeklerini belirle.
• ‘Bu/şu/o, bazı, birçok’ gibi sözcüklerde isim var mı kontrol et (sıfat mı, zamir mi?).
• Çıkarma yöntemi uygula: Sözcüğü çıkarınca yapı bozuluyor mu? (edat/bağlaç/ünlem için iyi çalışır)

Uygulama

“Bazı öğrenciler, sınava kadar çok çalıştığı için başarılı oldu.”
bazı (belgisiz sıfat), kadar (edat), çok (miktar zarfı)

Not

Tür sorularında tek bir ipucuna takılma. En doğru sonuç, ‘ek + etkileme + görev’ üçlüsünü birlikte düşününce çıkar.

1) Sıfat mı zamir mi?

Yanında isim varsa genellikle sıfat, isim yoksa zamir.

Örnek: “Şu defter” (sıfat) / “Şu benim.” (zamir)

2) Çok: zarf mı sıfat mı?

İsmi etkiliyorsa sıfat, fiil/sıfat/zarfı etkiliyorsa zarf.

Örnek: “Çok soru” (sıfat) / “Çok çalıştı” (zarf)

3) ‘ile’ edat mı bağlaç mı?

Bağlaç bağlar: “Ali ile Veli”. Edat araç/beraberlik kurar: “Kalem ile yazdı”.

4) ‘ki’: bağlaç mı ek mi?

Ayrı yazılan “ki” çoğu zaman bağlaç; bitişik yazılan “-ki” ek görevindedir.

Mini test (çözümlü)

Soru: “Her gün biraz daha iyi oluyorum.” ‘her’ sözcüğü?

Çözüm: “Her gün” ifadesinde ‘her’, ismi (gün) belirtir → belgisiz sıfat.

Paragrafta tür sorusu nasıl gelir?

• Bir sözcüğün türünü sorup paragrafın anlamıyla ilişkilendirir.
• Birden çok sözcüğün türünü birlikte sorgular (ör. ‘hangisi zarf görevindedir?’).
• Görevli sözcüklerin (edat/bağlaç) anlam katkısını yoklar.

Örnek analiz

“Bu başarı, yalnızca düzenli çalışmakla değil, hedefi doğru belirlemekle de mümkündür.”
yalnızca (zarf; kapsam sınırlar), doğru (zarf gibi değil; ‘belirlemek’ fiilini niteleyip durum zarfı olabilir: ‘nasıl belirlemek?’)

AYT tuzağı: ‘doğru’

“doğru” bazen yön adı (isim), bazen edat, bazen sıfat/zarf olabilir. Yanına baktığın kelime belirler: “doğru cevap” (sıfat) / “eve doğru” (edat) / “doğru konuştu” (zarf).

Mini AYT sorusu (çözümlü)

Soru: “Kimi zaman sessizlik, en güçlü cevaptır.” ‘en’ sözcüğü?

Çözüm: ‘güçlü’ sıfatını dereceleyip pekiştiriyor → miktar zarfı.

Örnek 1 (çözümlü)

Cümle: “Şu kadar emek, boşa gitmez.”

• “şu” → yanında isim yok, ‘emek’ ismini doğrudan karşılamıyor; kalıp “şu kadar” içinde miktarı işaret ediyor → genellikle işaret zamiri gibi düşünülür (soru tipine göre).
• “kadar” → edat (miktar/sınır).
• “boşa” → fiili (gitmez) niteliyor → durum zarfı.

Örnek 2 (çözümlü)

Cümle: “Sınava çalışan herkes, mutlaka karşılığını alır.”

• “çalışan” → ‘herkes’i niteliyor → sıfat-fiil (görev: sıfat).
• “mutlaka” → fiili (alır) kesinlik bakımından belirler → zarf.

Örnek 3 (çözümlü)

Cümle: “Ne sen gel, ne de o.”

• “ne…ne” → bağlaç (olumsuzlukta bağlama).
• “sen” → kişi zamiri.
• “o” → kişi/işaret zamiri (bağlama göre).

Karma mini test (çözümlü)

Soru: “Birkaç kişi hemen dışarı çıktı.”

Çözüm: ‘birkaç’ → ‘kişi’ ismini belirtir: belgisiz sıfat. ‘hemen’ → fiili (çıktı) zaman bakımından belirler: zaman zarfı.