AYT Sıvı Çözeltiler Konu Anlatımı ve Çözümlü Test

1. bölüm

sivi-cozeltiler-01 1.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 1. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 1/20

1. Çözelti Nedir? Temel Kavramlar

Homojen karışım Çözücü Çözünen

Çözelti, en az iki maddenin tek faz hâlinde ve her noktası aynı özellikte olacak şekilde karışmasıyla oluşan homojen karışımdır. Çözeltiyi oluşturan maddelerden miktarca fazla olana çözücü, az olana çözünen denir.

Örnek: Tuzlu su çözeltisinde su çözücü, tuz çözünen; hava karışımında ise azot genellikle çözücü gibi düşünülebilir (miktarca fazladır).

Günlük hayatta şekerli çay, kolonya, serum, gazlı içecekler gibi pek çok şey sıvı çözelti örnekleridir.

2. bölüm

sivi-cozeltiler-02 2.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 2. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 2/20

2. Sıvı Çözeltilerin Türleri

“Sıvı çözelti” dediğimizde, çözücünün sıvı olduğu durumları kastediyoruz. Çözünen; katı, sıvı veya gaz olabilir.

Bileşenler	Örnek	Not
Katı + Sıvı	Tuz–su, şeker–su	Genelde ısıtma ve karıştırma çözünmeyi hızlandırır.
Sıvı + Sıvı	Alkol–su, aseton–su	Karışabilirlik (miscibility) önemlidir.
Gaz + Sıvı	CO₂–su (gazlı içecek)	Basınç arttıkça çözünürlük artar.

Sınav ipucu: Sıvı çözeltilerde en sık sorulan şey; hangi bileşenin çözücü olduğudur. Miktarca fazla olan çoğu zaman çözücüdür.

3. bölüm

sivi-cozeltiler-03 3.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 3. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 3/20

3. Çözünme Olayı ve Hidratasyon

Çözünme, çözünen taneciklerinin çözücü tanecikleri arasına dağılmasıdır. Bu sırada tanecikler arası etkileşimler değişir.

Hidratasyon: Çözücü su ise, iyon ya da moleküllerin su molekülleri tarafından çevrelenmesine hidratasyon denir. Genel ad: solvatasyon.

Enerji açısından (nitel)

Tanecikleri ayırmak için enerji gerekebilir (endo).
Yeni etkileşimler oluşurken enerji açığa çıkabilir (egzo).
Net etki, çözünmenin “ısınma/soğuma” hissini belirler.

4. bölüm

sivi-cozeltiler-04 4.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 4. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 4/20

4. Çözünürlük ve Doygunluk Durumları

Çözünürlük, belirli sıcaklık ve basınçta belirli miktar çözücüde çözünebilen maksimum madde miktarıdır. Bu sınır aşıldığında çözelti doymuş hâle gelir.

Durum	Tanım	Gözlem
Doymamış	Daha fazla çözünen eklenirse çözünmeye devam eder.	Şekerli suya biraz daha şeker atınca eriyebilir.
Doymuş	Daha fazla çözünen eklenirse çözünmez; dipte kalır.	Tuzlu suda dipte tuz görülmesi.
Aşırı doymuş	Özel koşullarda (ısıtıp soğutma gibi) geçici olarak fazla çözünen tutar.	Sarsılınca kristallenme başlayabilir.

Dikkat: Aşırı doymuş çözelti kararsızdır. Küçük bir sarsıntı veya “tohum kristal” kristallenmeyi başlatabilir.

5. bölüm

sivi-cozeltiler-05 5.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 5. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 5/20

5. Sıcaklığın Çözünürlüğe Etkisi

Sıcaklık değişimi, çözünürlüğü özellikle katı + sıvı çözeltilerde belirgin etkiler. Genel eğilim: çoğu katının çözünürlüğü sıcaklıkla artar; ancak istisnalar olabilir.

Sınavda nasıl gelir? Grafik yorumu: Sıcaklık arttıkça çözünen miktarı artıyorsa “artan çözünürlük”; azalıyor ise “azalan çözünürlük” denir.

Kısa yorum becerisi

Isıtınca daha çok çözünüyorsa: soğutunca kristallenme görülebilir.
Soğutunca çözünürlük artıyorsa: ısıtınca çökelme olabilir (nadir ama sorulur).

6. bölüm

sivi-cozeltiler-06 6.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 6. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 6/20

6. Basıncın Etkisi ve Henry Yaklaşımı

Basınç değişimi, özellikle gazların sıvılarda çözünürlüğünde önemlidir. Basınç arttıkça gazların çözünürlüğü genelde artar.

Henry yaklaşımı (nitel): Sabit sıcaklıkta gazın sıvıdaki çözünürlüğü, gazın kısmi basıncı ile doğru orantılıdır.

Günlük örnek

Gazlı içecek kapağı açılınca basınç düşer → CO₂ çözünürlüğü azalır → kabarcıklar çıkar.

7. bölüm

sivi-cozeltiler-07 7.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 7. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 7/20

7. Çözünme Hızına Etki Eden Faktörler

Çözünürlük “ne kadar çözünebilir?” sorusuyken, çözünme hızı “ne kadar sürede çözünür?” sorusudur.

Faktör	Etkisi	Örnek
Karıştırma	Taneciklerin temasını artırır.	Şeker çayı karıştırınca hızlı çözünür.
Sıcaklık (katılar)	Taneciklerin hareketi artar.	Ilık suda şeker daha çabuk çözünür.
Yüzey alanı	Tanecik sayısı/temas artar.	Toz şeker, kesme şekere göre hızlıdır.
Basınç (gazlar)	Gaz-sıvı dengesi değişir.	Şişe kapalıyken daha çok gaz çözünür.

İpucu: Karıştırma ve yüzey alanı çözünürlüğü değil, çözünme hızını etkiler. Bu ayrım sınavda çok sorulur.

8. bölüm

sivi-cozeltiler-08 8.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 8. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 8/20

8. Derişim (Konsantrasyon) Nedir? Genel Bakış

Derişim, bir çözeltideki çözünen miktarının çözelti veya çözücü miktarına oranla ifadesidir. Aynı çözünen için “daha yoğun / daha seyreltik” karşılaştırmaları derişimle yapılır.

Not: Derişim birimleri farklı sorularda farklı avantaj sağlar. TYT’de temel tanımlar, AYT’de birimler arası dönüşüm ve karışım/koligatif soruları öne çıkar.

Grup	Nerede işe yarar?	Örnek
Yüzde derişimler	Etiketlerde ve günlük kullanımda yaygın.	% (m/m), % (v/v), % (m/v)
Mol tabanlı	Tepkime ve karışım problemlerinde pratik.	Molarite, molalite, mol kesri
Çok seyrek birimler	Kirleticiler/iz miktarlar.	ppm, ppb

9. bölüm

sivi-cozeltiler-09 9.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 9. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 9/20

9. Kütlece Yüzde Derişim (% m/m)

Kütlece yüzde, çözünenin kütlesinin çözeltinin toplam kütlesine oranının yüzde olarak yazılmasıdır. Etiketlerde “% (ağırlıkça)” ifadesi buna karşılık gelebilir.

Hatırlatma: Çözelti kütlesi = çözünen kütlesi + çözücü kütlesi.

Örnek

20 g tuz + 80 g su ile hazırlanan çözelti 100 g olur ve kütlece yüzdesi %20’dir.

% m / m = 20 %

Dikkat: “%20” bir orandır; çözünenin 20 g olduğu ancak çözelti 100 g ise doğrudur.

10. bölüm

sivi-cozeltiler-10 10.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 10. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 10/20

10. Hacimce Yüzde ve ppm–ppb

Hacimce yüzde genelde sıvı–sıvı karışımlarında (ör. kolonya) kullanılır. Çok küçük derişimler için ppm ve ppb tercih edilir.

Birim	Anlam (sözel)	Tipik kullanım
% (v/v)	Çözünen hacmi / çözelti hacmi × 100	Kolonyada alkol oranı
ppm	Milyonda birim (10⁶’da 1)	Sudaki çok düşük kirletici
ppb	Milyarda birim (10⁹’da 1)	İz düzeyde ağır metal

İpucu: ppm sorularında temel iş: birimleri aynı türe çevirmek (mg↔g, mL↔L).