Sıvı Çözeltiler Konu Anlatımı - Sayfa 2

1. bölüm

sivi-cozeltiler-11 11.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 11. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 11/20

11. Molarite (M) ve Çözelti Hazırlama

Molarite, 1 litre çözeltide bulunan çözünenin mol sayısıdır. Tepkime problemlerinde en çok kullanılan derişimdir.

Birim: mol/L. Sık gösterim: M veya c.

M = n (çözünen) / V (çözelti)

Çözelti hazırlama mantığı

Hedef M ve V’den gerekli molü belirle.
Mol → kütle dönüşümü yap (mol kütlesi ile).
Çözüneni bir miktar suda çöz, sonra hacmi çizgiye tamamla.

Dikkat: “1 L su” değil, “1 L çözelti” ifadesi önemlidir. Hacim çizgiye tamamlanır.

2. bölüm

sivi-cozeltiler-12 12.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 12. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 12/20

12. Molalite, Normalite ve Mol Kesri

AYT’de bazen molarite dışında başka derişimler de sorulur. Özellikle sıcaklık değişimiyle hacim değişebileceği için bu ayrım önemlidir.

Birim	Tanım (sözel)	Not
Molalite (m)	Çözünen mol sayısı / çözücü kütlesi (kg)	Sıcaklıktan çoğu zaman bağımsız (kütle kullanır).
Normalite (N)	Eşdeğer derişimi (konuya bağlı)	Asit–baz, redoks ve çökelme sorularında karşına çıkabilir.
Mol kesri (x)	Bir bileşenin mol sayısı / toplam mol	Raoult yasası ve karışımlar.

İpucu: “Hacim değişebilir” dediğinde aklına molarite; “kütle değişmez” dediğinde molalite gelsin.

3. bölüm

sivi-cozeltiler-13 13.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 13. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 13/20

13. Seyreltme ve Karışım Problemleri

Seyreltme, çözünen miktarı sabit kalırken çözelti hacminin artırılmasıdır (genelde su eklenir).

Temel ilişki: Aynı çözünen için mol sabitse, molarite–hacim çarpımı korunur.

M_{1} V_{1} = M_{2} V_{2}

Mini örnek

2,0 M 100 mL çözeltiden 0,50 M elde etmek için hacim artırılır: (2,0 × 100) = (0,50 × V₂) → V₂ = 400 mL.

Dikkat: Karışım sorularında toplam mol = mol₁ + mol₂ mantığıyla ilerle; sonra toplam hacme bölerek yeni molariteyi bul.

4. bölüm

sivi-cozeltiler-14 14.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 14. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 14/20

14. Koligatif Özelliklere Giriş

Koligatif özellikler, çözeltilerde sadece tanecik sayısına bağlı olarak değişen özelliklerdir. Çözünenin türünden çok, kaç taneciğe ayrıldığı önem kazanır.

Özellik	Ne olur?	İpucu
Buhar basıncı düşmesi	Saf çözücüye göre daha düşük	Uçucu olmayan çözünenlerde belirgin
Kaynama noktası yükselmesi	Çözelti daha geç kaynar	ΔT_b artar
Donma noktası alçalması	Çözelti daha geç donar	ΔT_f artar
Ozmotik basınç	Yarı geçirgen zar üzerinden	Biyoloji/kimya bağlantısı

Sınav ipucu: Elektrolit çözeltilerde (iyonlaşan) tanecik sayısı arttığı için koligatif etkiler genelde daha büyüktür.

5. bölüm

sivi-cozeltiler-15 15.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 15. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 15/20

15. Raoult Yaklaşımı ve Buhar Basıncı Düşmesi

Uçucu olmayan bir madde çözüldüğünde çözücünün yüzeyindeki “kaçabilecek” tanecik sayısı azalır → çözücünün buhar basıncı düşer. Bu ilişkiyi açıklamak için Raoult yaklaşımı kullanılır (temel düzey).

Nitel ifade: Çözücünün buhar basıncı, çözücünün mol kesri ile birlikte düşünülür. Mol kesri azaldıkça buhar basıncı azalır.

Kolay yorum

Çözücü mol kesri 0,80 ise, çözücünün buhar basıncı saf hâline göre daha küçüktür. Sorularda çoğu zaman “oran” şeklinde ifade edilir.

Dikkat: Uçucu çözünen varsa tablo değişir; lise sorularında genelde “uçucu olmayan çözünen” varsayılır.

6. bölüm

sivi-cozeltiler-16 16.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 16. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 16/20

16. Kaynama Noktası Yükselmesi ve Donma Noktası Alçalması

Uçucu olmayan çözünen tanecikler, çözücünün faz değişimini zorlaştırır. Bu yüzden çözelti daha yüksek sıcaklıkta kaynar ve daha düşük sıcaklıkta donar.

Genel bağıntılar: ΔT_b ve ΔT_f tanecik sayısı ile artar.

Δ T_{b} = K_{b} m

Δ T_{f} = K_{f} m

İpucu: Buradaki m molalitedir. Bu yüzden koligatif sorularda molalite kullanımı yaygındır.

7. bölüm

sivi-cozeltiler-17 17.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 17. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 17/20

17. Ozmoz ve Ozmotik Basınç

Ozmoz, yarı geçirgen bir zardan çözücünün, derişimi düşük ortamdan derişimi yüksek ortama geçmesidir. Bu geçişi durdurmak için gereken basınca ozmotik basınç denir.

İdeal yaklaşım: Seyreltik çözeltilerde ozmotik basınç; derişim ve sıcaklıkla artar.

π = i M R T

Biyoloji bağlantısı

Hipotonik: hücre su alabilir.
Hipertonik: hücre su kaybedebilir.
İzotonik: net su geçişi yok (denge).

8. bölüm

sivi-cozeltiler-18 18.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 18. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 18/20

18. Elektrolit Çözeltiler ve Van’t Hoff Faktörü (i)

Elektrolit maddeler suda iyonlarına ayrışır ve çözelti elektrik akımını iletebilir. İyonlaşma arttıkça çözeltideki tanecik sayısı artar.

Van’t Hoff faktörü (i): Çözünenin çözeltide oluşturduğu etkin tanecik sayısını dikkate alan çarpandır.

Madde	Çözeltide (basit)	Sınav yorumu
NaCl	Na⁺ + Cl⁻	i yaklaşık 2 (tam ayrışma varsayımıyla)
CaCl₂	Ca²⁺ + 2Cl⁻	i yaklaşık 3
Şeker	İyonlaşmaz	i = 1

Dikkat: Gerçekte i tam sayıdan küçük çıkabilir (iyon eşleşmesi). Lise sorularında çoğu kez “tam iyonlaşma” kabul edilir.

9. bölüm

sivi-cozeltiler-19 19.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 19. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 19/20

19. Çözeltiler ve pH’a Kısa Köprü

Asit–baz konusu ayrı bir başlık olsa da, çözelti mantığı pH hesaplarının temelidir: pH sorularında da “derişim” ve “seyreltme” düşüncesi kullanılır.

Genel: pH, çözeltideki H⁺ (veya H₃O⁺) derişimiyle ilişkilidir. Derişim azalırsa (asit için) pH artma eğilimindedir.

pH = - \log ([H^{+}])

Dikkat: Logaritma ayrıntıları başka bir konuda işlenir. Bu sayfa yalnızca bağlantı kurar.

10. bölüm

sivi-cozeltiler-20 20.sayfa

Sıvı Çözeltiler - 20. Sayfa

Lise • TYT • AYT — Sıvı Çözeltiler

Sayfa 20/20

20. Zor Seviye: Problem Stratejisi ve Mini Deneme

Birim dönüşümü Karışım Koligatif Hata kontrol

Zor sorularda 5 adım

Verilenleri tek liste yap (kütle, hacim, M, m, ppm...).
Hangi “temel miktar” korunuyor? (mol, kütle, toplam hacim?)
Önce molu bulmayı dene; sonra derişimi hesapla.
Birimleri tek tipe indir (mL→L, g→kg gibi).
Akıl kontrolü: daha çok su eklendiyse derişim düşmeli.

Mini Deneme (Çözümlü) — Her soruda önce “temel miktarı” belirle.

Soru 1

1,5 M 200 mL NaCl çözeltisi 600 mL’ye seyreltiliyor. Son molarite?

Çözüm:

M₁V₁ = M₂V₂ → (1,5 × 200) = (M₂ × 600) → M₂ = 0,50 M.

Soru 2

100 g %10 (m/m) tuzlu çözeltiye 50 g su ekleniyor. Yeni yüzde?

Çözüm:

Başta tuz kütlesi 10 g’dır. Su eklenince toplam kütle 150 g olur. Yeni yüzde: 10 / 150 ≈ %6,67.

Soru 3

0,20 mol şeker, 0,80 mol su içinde çözülüyor. Şekerin mol kesri?

Çözüm:

Toplam mol = 1,00 mol. Şekerin mol kesri x = 0,20 / 1,00 = 0,20.

Soru 4

Aynı molalitede iki çözelti: biri şeker (i=1), diğeri NaCl (i≈2). Hangisinin donma noktası daha çok düşer?

Çözüm:

Tanecik sayısı daha fazla olanın etkisi büyüktür. NaCl iyonlaştığı için i daha büyük → donma noktası daha çok düşer.

Soru 5

Aynı sıcaklıkta iki gazlı içecekten biri daha yüksek basınçla kapatılıyor. Hangisinde çözünmüş CO₂ daha fazladır?

Çözüm:

Basınç arttıkça gaz çözünürlüğü artar (Henry yaklaşımı). Basıncı yüksek olan şişede daha fazla CO₂ çözünür.

Son kontrol listesi: (1) Çözücü/çözüneni doğru seçtim mi? (2) Hacim mi kütle mi kullanıyorum? (3) Seyreltmede mol korunuyor mu? (4) Elektrolitte i etkisini unuttum mu?