Numicorn logosuNumicornÖğren, paylaş, ilerle
AYTAYT KimyaSoru çözümleriTest çöz

Kimyanın Temel Kanunları Konu Anlatımı

AYT Kimya temel kanunlar konu anlatımı, kütlenin korunumu, sabit oranlar, katlı oranlar ve çözümlü testler.

1. bölüm

Kimyanın Temel Kanunları 1.sayfa

Kimyanın Temel Kanunları - 1. Sayfa

Kimyanın Temel Kanunları

Bu ünitede kütle, oran ve hacim ilişkileriyle tepkimeleri “sayı diliyle” okumayı öğreneceksin.

Sayfa
1
TYT • AYT Konu anlatımı + uygulama Temelden zora

Ünite haritası

Temel kanunlar, deneylerden çıkarılmış düzenliliklerdir. TYT’de kavram, AYT’de ise problem çözme ağırlığı artar.

1) Kütlenin Korunumu (Lavoisier)
Tepkimede toplam kütle sabittir: girenlerin kütlesi = çıkanların kütlesi.
2) Sabit Oranlar (Proust)
Bir bileşiğin elementleri her zaman aynı kütle oranıyla birleşir.
3) Katlı Oranlar (Dalton)
Aynı iki element birden fazla bileşik yaparsa, kütleler küçük tam sayı oranları verir.
4) Birleşen Hacimler (Gay-Lussac)
Aynı sıcaklık ve basınçta tepkimeye giren/çıkan gaz hacimleri küçük tam sayı oranlarıdır.
5) Avogadro
Aynı T ve P’de eşit hacimdeki gazlar eşit sayıda tanecik içerir.

Ön bilgi: “kütle oranı” nasıl okunur?

“A ve B birleşerek AB bileşiğini oluşturuyor” denince çoğu soru kütle oranına dayanır:

Örnek oran okuma

Bir bileşikte kütlece A : B = 2 : 3 ise, aynı bileşiğin her örneğinde A’nın kütlesi B’ye göre hep bu orandadır.

A:B=2:3

Not: Oran kurarken “kütle” ile “mol” karıştırılmaz. Mol hesabı sonraki sayfalarda tepkime denklemiyle bağlanacak.

Kimyanın Temel Kanunları Sayfa 1 / 20
2. bölüm

Kimyanın Temel Kanunları 2.sayfa

Kimyanın Temel Kanunları - 2. Sayfa

Kimyanın Temel Kanunları

Kütlenin Korunumu Kanunu: Kapalı sistemde toplam kütle değişmez.

Sayfa
2
TYT • AYT Konu anlatımı + uygulama Temelden zora

Kütlenin Korunumu (Lavoisier)

Tepkime öncesi reaktantların toplam kütlesi, tepkime sonrası ürünlerin toplam kütlesine eşittir.

Ana fikir

Atomlar “yok olmaz, var olmaz”; sadece yeni düzenlerde birleşir. Bu yüzden kütle korunur.

Kapalı sistem vurgusu

Gaz çıkışı olan tepkimelerde açık kapta kütle azalmış gibi görünebilir. Bu, gazın ortamdan ayrılmasıdır; sistem kapalı olursa toplam kütle yine sabittir.

Örnek 1: Kütle denklemi kurma

Aşağıdaki tepkimede verilenlere göre bilinmeyeni bul:

m( A ) = 12 g, m( B ) = 18 g, tepkime sonunda m(AB) kaç gramdır?

m(A)+m(B) = m(AB)

Çözüm: 12 + 18 = 30 g → m(AB)=30 g

Kimyanın Temel Kanunları Sayfa 2 / 20
3. bölüm

Kimyanın Temel Kanunları 3.sayfa

Kimyanın Temel Kanunları - 3. Sayfa

Kimyanın Temel Kanunları

Sabit Oranlar: Bir bileşik hangi örnekten alınırsa alınsın elementlerin kütle oranı sabittir.

Sayfa
3
TYT • AYT Konu anlatımı + uygulama Temelden zora

Sabit Oranlar Kanunu (Proust)

Bir bileşiğin oluşumunda elementler daima belirli kütle oranlarıyla birleşir.

Ne işe yarar?

Bileşiğin formülü sabitse, kütle oranı da sabittir. Bu, bileşik-karișım ayrımında kritik ipucu verir.

Örnek: Su için kütle oranı fikri

Su bileşiğinde (H ve O) oran her zaman aynıdır. 18 g su içinde 2 g H ve 16 g O bulunması, oranı gösterir:

H:O=2:16 = 1:8

Bu oran “her 1 g H’a karşılık 8 g O” anlamına gelir. Soru farklı kütleler verse bile oran değişmez.

Kimyanın Temel Kanunları Sayfa 3 / 20
4. bölüm

Kimyanın Temel Kanunları 4.sayfa

Kimyanın Temel Kanunları - 4. Sayfa

Kimyanın Temel Kanunları

Sabit oran problemlerinde iki temel adım: (1) oranı bul (2) orandan isteneni hesapla.

Sayfa
4
TYT • AYT Konu anlatımı + uygulama Temelden zora

Sabit oran problemi çözme şeması

  1. Verilen örnekten oranı kur: A : B = m(A) : m(B)
  2. Aynı oranı yeni duruma uygula: Çarpan-katsayı mantığıyla büyüt/küçült.
  3. Toplam kütle gerekiyorsa: m(bileşik)=m(A)+m(B)

Örnek 1 (temel): Oranla bileşik kütlesi

AB bileşiğinde A : B = 3 : 5. 12 g A kullanılırsa kaç gram B gerekir?

Oran: 3 birim A → 5 birim B. 12 g A, 3 birimin 12 g olduğu duruma karşılık gelir.

3→12 g , 5→x g

3 birim = 12 g ise 1 birim = 4 g. B için 5 birim → 20 g.

Kimyanın Temel Kanunları Sayfa 4 / 20
5. bölüm

Kimyanın Temel Kanunları 5.sayfa

Kimyanın Temel Kanunları - 5. Sayfa

Kimyanın Temel Kanunları

Katlı Oranlar: Aynı iki element birden fazla bileşik oluşturduğunda, sabit element kütlesine karşılık diğerinin kütleleri küçük tam sayı oranları verir.

Sayfa
5
TYT • AYT Konu anlatımı + uygulama Temelden zora

Katlı Oranlar Kanunu (Dalton)

A ve B elementleri iki farklı bileşik yapsın: AmBn ve ApBq. A’nın kütlesi sabit tutulduğunda, B’nin kütleleri küçük tam sayı oranı verir.

Sınav ipucu

Önce “ortak olan elementi” sabitle. Sonra diğer elementin kütlelerini karşılaştır. Oran sadeleşince küçük tam sayılar çıkmalı.

Örnek: Katlı oranı bulma

A ve B’nin oluşturduğu iki bileşikte:

  • I. bileşik: 12 g A ile 8 g B birleşiyor.
  • II. bileşik: 12 g A ile 16 g B birleşiyor.

A sabit (12 g). B kütleleri 8 ve 16 → oran 8:16 = 1:2.

B:B=8:16=1:2
Kimyanın Temel Kanunları Sayfa 5 / 20
6. bölüm

Kimyanın Temel Kanunları 6.sayfa

Kimyanın Temel Kanunları - 6. Sayfa

Kimyanın Temel Kanunları

Birleşen Hacimler: Gazların tepkimelerinde hacim oranları basit tam sayıdır (aynı T ve P’de).

Sayfa
6
TYT • AYT Konu anlatımı + uygulama Temelden zora

Birleşen Hacimler Kanunu (Gay-Lussac)

Tepkimeye giren gazların ve oluşan gaz ürünlerin hacimleri (L, mL gibi) küçük tam sayılarla ifade edilen oranlar verir (aynı sıcaklık ve basınçta).

Neden “gaz” vurgusu?

Hacim oranı doğrudan gazlar için anlamlıdır. Katı/sıvılarda hacim, tanecik sayısını bu kadar “temiz” yansıtmaz.

Örnek: Hacim oranı okuma

Aynı T ve P’de: 1 L H2 gazı ile 1 L Cl2 gazı tepkimeye girip 2 L HCl gazı oluşturabilir. Oran:

1L+1L→2L

Hacim oranı 1 : 1 : 2. Bu oran, denklem katsayılarıyla da uyumludur.

Kimyanın Temel Kanunları Sayfa 6 / 20
7. bölüm

Kimyanın Temel Kanunları 7.sayfa

Kimyanın Temel Kanunları - 7. Sayfa

Kimyanın Temel Kanunları

Avogadro: Aynı T ve P’de V ∝ n. Eşit hacimler eşit tanecik sayısı demektir.

Sayfa
7
TYT • AYT Konu anlatımı + uygulama Temelden zora

Avogadro Hipotezi (Kanunu)

Aynı sıcaklık ve basınçta gazın hacmi mol sayısıyla doğru orantılıdır.

V∝n  (T,P sabit)

Bu fikir, hacim oranını “tanecik sayısı oranı” gibi okumayı sağlar. Böylece Gay-Lussac ile Dalton’un atom fikri birleşir.

Hızlı uygulama

Aynı T ve P’de:

  • 2 L X gazı ile 2 L Y gazı eşit sayıda tanecik içerir.
  • 3 L X gazında, 1 L X gazına göre 3 kat tanecik vardır.
  • Hacim oranı = mol oranı = tanecik sayısı oranı (aynı T, P’de).
Kimyanın Temel Kanunları Sayfa 7 / 20
8. bölüm

Kimyanın Temel Kanunları 8.sayfa

Kimyanın Temel Kanunları - 8. Sayfa

Kimyanın Temel Kanunları

Gaz hacmi–mol ilişkisi: Avogadro fikrini sayıya bağlayan en pratik köprü molar hacimdir.

Sayfa
8
TYT • AYT Konu anlatımı + uygulama Temelden zora

Molar hacim fikri (TYT düzeyi)

Belirli koşullarda 1 mol gazın kapladığı hacim sabittir. Bazı sorularda “standart koşullar” verilir ve hacim–mol dönüşümü yapılır.

Pratik eşleştirme

Aynı T ve P’de V oranı = n oranı. Bu yüzden önce oranla ilerlemek, sonra sayısal dönüşüme geçmek daha hızlıdır.

Örnek (oran odaklı): Hacimden mol oranı

Aynı T ve P’de 6 L X gazı ve 9 L Y gazı var. Mol oranı n(X):n(Y) kaçtır?

n(X):n(Y) = V(X):V(Y) =6:9=2:3
Kimyanın Temel Kanunları Sayfa 8 / 20
9. bölüm

Kimyanın Temel Kanunları 9.sayfa

Kimyanın Temel Kanunları - 9. Sayfa

Kimyanın Temel Kanunları

Kanunlar, denklemlerle birlikte çalışır. Denklemi denkleştirmek, “atom sayısı” korunumunu görünür kılar.

Sayfa
9
TYT • AYT Konu anlatımı + uygulama Temelden zora

Denklem denkleştirme: Kısa yöntem

Denkleştirme, her elementin atom sayısının iki tarafta eşit olmasını sağlar. Bu, kütle korunumu ile tutarlıdır.

Adım 1

Karmaşık bileşikleri en sona bırak. Önce tek atomlu türlerden başla.

Adım 2

Katsayılar küçük tam sayı olmalı. Gerekirse en sonda sadeleştir.

Örnek: Denkleştirme ve hacim yorumu

Aşağıdaki tepkimeyi denkleştir ve gaz ise hacim oranını yorumla:

H2 + O2 → H2O

Denkleştirme: 2H2 + O2 → 2H2O

Gazlar için aynı T,P’de hacim oranı katsayılara uyar: 2 : 1 : 2.

Kimyanın Temel Kanunları Sayfa 9 / 20
10. bölüm

Kimyanın Temel Kanunları 10.sayfa

Kimyanın Temel Kanunları - 10. Sayfa

Kimyanın Temel Kanunları

Kütle korunumu sorularında “artan madde” ve “tam verim” ayrımı çok sık çıkar.

Sayfa
10
TYT • AYT Konu anlatımı + uygulama Temelden zora

Kütle korunumu + artan madde mantığı

Reaktantlardan biri artarsa, ürün kütlesi “başlangıçtaki toplam kütle”ye eşit olmaz; çünkü artan madde ürünlere dönüşmemiştir.

Dikkat

Ürünlerin toplam kütlesi + artan maddenin kütlesi = başlangıç toplam kütle (kapalı sistem, tam verim).

Örnek: Artan madde ile kütle hesabı

A + B → AB tepkimesinde 10 g A ve 20 g B karıştırılıyor. Tepkime sonunda 6 g B arttığına göre kaç gram AB oluşur?

Başlangıç toplam kütle: 10 + 20 = 30 g. Son durumda ürün + artan B = 30 g.

m(AB)+m(B)_artan =30g

m(AB)=30−6=24 g.

Kimyanın Temel Kanunları Sayfa 10 / 20