1. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 1.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 1. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

1. Sayfa: Konuya giriş: kalıtım nedir?

1) Kalıtım nedir?

Kalıtım; anne ve babadan yavruya aktarılan özelliklerin (göz rengi, saç rengi, kan grubu gibi) nesiller boyunca aktarılmasıdır.

Kalıtsal özellik örnekleri

Göz rengi, saç rengi, bazı hastalıklara yatkınlık, kan grubu (anne-babadan gelen bilgilere bağlıdır).

Bu ünitede hedef

DNA'nın ne olduğunu, gen-kromozom ilişkisini, genetik kodun nasıl çalıştığını ve basit kalıtım problemlerini öğrenmek.

2. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 2.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 2. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

2. Sayfa: DNA nedir?

1) DNA'nın görevi

DNA (Deoksiribo Nükleik Asit), canlıların kalıtsal bilgisini taşıyan moleküldür. Hücrenin yönetim planı gibi düşünülebilir.

Kalıtsal bilgiyi taşır ve nesilden nesile aktarır.
Hücrede protein üretimi için gerekli bilgiyi içerir.
Hücre bölünmesinde kendini kopyalayarak bilginin korunmasını sağlar.

Benzetme

DNA → kitap; gen → kitabın bir bölümü; protein → kitabın anlattığı ürün/sonuç.

3. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 3.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 3. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

3. Sayfa: Nükleotit ve DNA'nın yapısı

1) Nükleotit nedir?

DNA'nın yapı taşı nükleotittir. Her nükleotit 3 parçadan oluşur: şeker, fosfat ve organik baz.

Bazlar

A (Adenin), T (Timin), G (Guanin), C (Sitozin)

Kısa bilgi

DNA iki zincirden oluşur ve çift sarmal yapı gösterir.

4. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 4.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 4. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

4. Sayfa: Baz eşleşmesi kuralı

1) Tamamlayıcı baz eşleşmesi

DNA'da bazlar belirli kurallarla eşleşir. Bu sayede DNA doğru şekilde kopyalanabilir.

Eşleşme

A ↔ T
G ↔ C

Mini örnek

Bir zincirde A G T C varsa, karşı zincir T C A G olur.

Hatırlatma

A ile T, G ile C eşleşir.

5. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 5.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 5. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

5. Sayfa: Gen, kromozom ve DNA ilişkisi

1) Gen nedir?

Gen; DNA üzerinde belirli bir özelliğin oluşmasını sağlayan bilgi birimidir. Genler protein üretiminde rol oynar.

2) Kromozom nedir?

Kromozom; DNA'nın özel proteinlerle sarılıp paketlenmiş hâlidir. Hücre bölünmesi sırasında genetik bilginin düzenli dağıtılmasını sağlar.

İlişki

DNA → genleri taşır
Kromozom → DNA'nın paketlenmiş hâlidir
Gen → DNA'nın belirli bir parçasıdır

Örnek

Bir kromozom üzerinde çok sayıda gen bulunur.

6. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 6.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 6. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

6. Sayfa: Hücre çekirdeği ve DNA'nın bulunduğu yer

1) DNA nerede bulunur?

Ökaryot canlıların (bitki, hayvan, mantar) hücrelerinde DNA çoğunlukla çekirdekte bulunur. Bazı organellerde de DNA olabilir.

Çekirdek: kromozomlar bulunur.
Mitokondri: enerji üretiminde görevli, kendine ait DNA bulunabilir.
Kloroplast (bitkilerde): fotosentez organeli, kendine ait DNA bulunabilir.

LGS ipucu

“Kromozomlar nerede?” sorusunun cevabı: çekirdek.

7. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 7.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 7. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

7. Sayfa: Protein sentezi fikri (basit)

1) Genetik bilginin ürünü

DNA'daki bilgi, hücrede protein üretiminde kullanılır. Proteinler canlılarda yapı ve görev taşır (enzimler, kas proteinleri gibi).

Basit akış

DNA'daki bilgi → RNA aracılığıyla okunur → protein üretilir → özellik ortaya çıkar

Sınav yaklaşımı

Bir özellik soruluyorsa çoğu zaman arka planda “protein üretimi” vardır.

8. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 8.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 8. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

8. Sayfa: DNA'nın kendini eşlemesi

1) Eşlenme (kopyalanma) nedir?

Hücre bölünmeden önce DNA kendini kopyalar. Böylece oluşan yeni hücrelere aynı genetik bilgi aktarılır.

Neden gerekli?

Bölünme sonrası iki hücrenin de aynı bilgiyi taşıması için.

Mantık örneği

A ile T, G ile C eşleştiği için kopyalama sırasında hata olma ihtimali azalır.

Not

DNA eşlenmesi, kalıtımın korunmasında çok önemlidir.

9. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 9.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 9. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

9. Sayfa: Kalıtsal karakter ve alel

1) Karakter (özellik)

Bir canlının göz rengi, tohum şekli gibi özelliklerine karakter denir.

2) Alel nedir?

Bir karakteri belirleyen genin farklı hâllerine alel denir. Örneğin “mor çiçek” ve “beyaz çiçek” alelleri.

Örnek

Karakter: çiçek rengi
Alel: mor / beyaz

10. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 10.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 10. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

10. Sayfa: Baskın ve çekinik gen

1) Baskın (dominant) alel

Baskın alel, yanında başka alel olsa bile etkisini gösterebilir.

2) Çekinik (resesif) alel

Çekinik alel, etkisini gösterebilmek için genelde iki tane çekinik alelin birlikte bulunması gerekir.

Sembolle gösterim

Baskın alel: büyük harf (A)
Çekinik alel: küçük harf (a)

Not

A a birlikteyse (Aa) genelde baskın özellik görünür.