1. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 11.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 11. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

11. Sayfa: Genotip ve fenotip

1) Genotip

Genotip, canlının sahip olduğu genlerin (alellerin) dizilimidir. Örn: AA, Aa, aa.

2) Fenotip

Fenotip, genlerin çevreyle birlikte oluşturduğu gözlenen özelliktir. Örn: mor çiçek, uzun boy.

Örnek

Genotip: Aa
Fenotip: baskın özellik (ör. mor)

Çevre etkisi

Beslenme, ışık, sıcaklık gibi çevresel etkenler fenotipi etkileyebilir.

2. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 12.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 12. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

12. Sayfa: Saf döl ve melez döl

1) Saf döl (homozigot)

Aynı alellerin bulunmasıdır: AA veya aa.

2) Melez döl (heterozigot)

Farklı alellerin bulunmasıdır: Aa.

Hızlı ayırt etme

Aynı harfler → saf döl
Farklı harfler → melez döl

LGS ipucu

Sorularda “saf döl” ifadesi geçiyorsa iki alel de aynı olmalı.

3. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 13.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 13. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

13. Sayfa: Punnett karesi ile çaprazlama (temel)

1) Çaprazlama ne işe yarar?

Anne ve babadan gelen alellerin yavrularda hangi olasılıkla ortaya çıkacağını bulmak için çaprazlama yapılır.

Örnek: Aa × Aa

Her ebeveynden gelebilecek aleller: A veya a. Olası yavru genotipleri: AA, Aa, Aa, aa.

Sonuç oranları

Genotip oranı: 1 AA : 2 Aa : 1 aa
Fenotip oranı (A baskınsa): 3 baskın : 1 çekinik

Not

Bu en klasik LGS kalıtım sorusudur.

4. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 14.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 14. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

14. Sayfa: Tek karakter çaprazlama örnekleri

1) Saf baskın × saf çekinik

AA × aa

Tüm yavrular Aa olur → fenotipte baskın özellik görülür.

2) Saf baskın × melez

AA × Aa

Yavrular AA veya Aa olur → hepsi baskın fenotip.

3) Melez × saf çekinik

Aa × aa

Yavruların yarısı Aa (baskın), yarısı aa (çekinik) olur → 1:1 fenotip oranı.

Hızlı hatırlama

Aa × aa → fenotip 1:1 çıkar (baskın:çekinik).

5. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 15.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 15. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

15. Sayfa: Kalıtımda soy ağacı fikri (temel)

1) Soy ağacı ne gösterir?

Soy ağacı, bir ailede bir özelliğin nesiller boyunca aktarımını gösterir. Hangi bireylerde özellik görüldüğü işaretlenir.

Genel yorum

Çekinik özellik bazı nesillerde görünmeyip sonraki nesilde ortaya çıkabilir (taşıyıcılık nedeniyle).

LGS ipucu

Soy ağacı sorularında “taşıyıcı” düşüncesi (heterozigot) sık kullanılır.

6. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 16.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 16. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

16. Sayfa: Mutasyon ve modifikasyon

1) Mutasyon

DNA'nın yapısında veya genlerde meydana gelen kalıcı değişikliklere mutasyon denir. Üreme hücrelerinde olursa nesilden nesile aktarılabilir.

2) Modifikasyon

Çevre etkisiyle oluşan, DNA'da kalıcı değişiklik yapmayan farklılıklara modifikasyon denir. Genelde kalıtsal değildir.

Örnekler

Mutasyon: genetik yapıda kalıcı değişim örnekleri
Modifikasyon: güneşte bronzlaşma, sporla kasların gelişmesi

Dikkat

Modifikasyon DNA'yı değiştirmez; mutasyon DNA'da değişikliktir.

7. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 17.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 17. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

17. Sayfa: Adaptasyon (uyum)

1) Adaptasyon nedir?

Canlıların yaşadıkları çevreye uyum sağlayan kalıtsal özellikler kazanmasına adaptasyon denir. Genellikle uzun zaman içinde tür düzeyinde ortaya çıkar.

Örnekler

Kaktüslerin suyu depolayan yapısı
Kutup ayısının kalın yağ tabakası

Karıştırma

Adaptasyon kalıtsaldır; modifikasyon bireyseldir ve genelde kalıtsal değildir.

8. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 18.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 18. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

18. Sayfa: Biyoteknoloji uygulamaları (LGS düzeyi)

1) Biyoteknoloji nedir?

Biyoteknoloji; canlıların veya canlılardan elde edilen ürünlerin insan yararına kullanılmasıdır.

Aşı geliştirme
Yoğurt, peynir gibi fermantasyon ürünleri
Bazı ilaçların ve enzimlerin üretimi
Islah çalışmaları (verimli bitki/ hayvan elde etme)

Not

Sorularda “fayda-zarar” ve “kontrollü kullanım” gibi yorumlar istenebilir.

9. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 19.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 19. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

19. Sayfa: Genetik mühendisliği ve GDO (temel)

1) Genetik mühendisliği

Genetik mühendisliği; canlıların genetik yapısı üzerinde kontrollü çalışmalar yaparak istenen özelliklerin kazandırılmasıyla ilgilenir.

2) GDO (Genetiği Değiştirilmiş Organizma)

Bir canlının genetik yapısına laboratuvarda müdahale edilerek farklı bir özellik kazandırılmış hâline GDO denir.

Soru tarzı

GDO ile ilgili sorularda genellikle avantaj-dezavantaj ve etik tartışma başlıkları olur.

Örnek avantaj

Ürün veriminin artması, bazı zararlılara dayanıklılık gibi.

10. bölüm

LGS - DNA ve Genetik Kod - 20.Sayfa

DNA ve Genetik Kod - 20. Sayfa

DNA ve Genetik Kod

20. Sayfa: Genel tekrar ve mini alıştırmalar

1) Özet

Bu ünitede bilmen gerekenler

1) DNA kalıtsal bilgiyi taşır; nükleotitlerden oluşur.
2) Baz eşleşmesi: A-T, G-C.
3) Gen → DNA'nın bir parçası; kromozom → DNA'nın paketlenmiş hâli.
4) Baskın/çekinik, genotip/fenotip, saf/melez kavramları.
5) Aa×Aa: genotip 1:2:1, fenotip 3:1 (baskın).
6) Mutasyon DNA değişimi; modifikasyon çevre etkisi.

2) Mini alıştırmalar (çözümlü)

1) Tamamlayıcı zincir

DNA dizisi: A T G C → tamamlayıcı: T A C G

2) Kavram

Genotip: Aa olan bireyin fenotipi (A baskınsa): baskın özellik

3) Çaprazlama

Aa × aa → yavruların fenotip oranı: 1 baskın : 1 çekinik

Sınav stratejisi

Önce “baskın/çekinik” bilgisini netleştir, sonra çaprazlamayı yap.