1. bölüm

Tepkimeler ve Denklem Denkleştirme 11.sayfa

Kimya Bilimi - 11. Sayfa

Lise · TYT · AYT

Tepkimeler ve Denklem Denkleştirme

11. Sayfa

Kimyasal Tepkimeler ve Denklem Yazımı

Tepkime; reaktanların ürünlere dönüşmesidir. Denklem yazarken atom türü ve sayısı korunur.

Kütlenin korunumu

Kapalı sistemde toplam kütle değişmez. Bu nedenle denklemler denkleştirilir.

DIKKAT

Denkleştirme katsayılarla yapılır; formüllerin alt indisleri değiştirilmez.

Temel Tepkime Türleri

TYT’de sık çıkan sınıflamalar:

Sentez: A + B → AB
Ayrışma: AB → A + B
Yer değiştirme: A + BC → AC + B
Çift yer değiştirme: AB + CD → AD + CB
Yanma: O₂ ile hızlı tepkime

2. bölüm

Stokiyometri: Sınırlayıcı ve Verim 12.sayfa

Kimya Bilimi - 12. Sayfa

Lise · TYT · AYT

Stokiyometri: Sınırlayıcı ve Verim

12. Sayfa

Stokiyometri Mantığı

Stokiyometri; denklemlerdeki katsayıların, maddelerin mol ilişkisini verdiğini kullanır.

Önemli fikir: Denkleştirilmiş tepkimede katsayılar mol oranıdır. Kütle oranı değildir.

IPUCU

Problemlerde önce ‘verilen–istenen’ tablosu kurmak çok işe yarar: m, n, N, V, C gibi büyüklükleri ayır.

Sınırlayıcı Bileşen ve Verim

Tepkimede önce tükenen madde sınırlayıcı bileşen

Teorik verim: tam dönüşüm varsayımıyla hesaplanan ürün.
Gerçek verim: deneyde elde edilen ürün.
% verim: (gerçek / teorik) × 100

DIKKAT

AYT’de ‘artık madde’ ve ‘% saflık’ kavramı sınırlayıcı bileşenle birlikte sorulabilir.

Kimya Bilimi · 12/20

3. bölüm

Maddenin Halleri ve Hal Değişimleri 13.sayfa

Kimya Bilimi - 13. Sayfa

Lise · TYT · AYT

Maddenin Halleri ve Hal Değişimleri

13. Sayfa

Maddenin Halleri ve Tanecik Modeli

Katı, sıvı ve gaz; taneciklerin düzeni ve hareketi ile açıklanır.

Katı: düzenli, titreşim hareketi baskın.
Sıvı: yakın ama kayabilir, akışkan.
Gaz: uzak, sıkıştırılabilir, hızlı hareket.

Hal Değişimleri ve Enerji

Hal değişimleri fiziksel değişimdir. Erime, buharlaşma gibi olaylarda enerji alışverişi görülür.

TANIM

Kaynama; sıvının her yerinde buhar kabarcıkları oluşmasıdır. Buharlaşma ise her sıcaklıkta yüzeyden gerçekleşebilir.

Isı ve sıcaklık farklıdır: Sıcaklık taneciklerin ortalama kinetik enerjisiyle ilgilidir; ısı enerji aktarımıdır.

Kimya Bilimi · 13/20

4. bölüm

Gazlar ve İdeal Gaz Denklemi 14.sayfa

Kimya Bilimi - 14. Sayfa

Lise · TYT · AYT

Gazlar ve İdeal Gaz Denklemi

14. Sayfa

Gaz Yasalarına Giriş

Gazlar için basınç, hacim ve sıcaklık ilişkileri ideal gaz yaklaşımıyla modellenir.

Boyle: T sabitken P artarsa V azalır.
Charles: P sabitken T artarsa V artar.
Gay-Lussac: V sabitken T artarsa P artar.

İdeal Gaz Denklemi ve Kullanımı

Birçok problemde temel eşitlik:
$P V = n R T$

DIKKAT

Sıcaklık mutlaka Kelvin olmalıdır: T(K) = t(°C) + 273.

İpucu: Birim seçimini en başta yap ve tüm verileri o birimlere çevir.

Kimya Bilimi · 14/20

5. bölüm

Çözeltiler ve Derişim İşlemleri 15.sayfa

Kimya Bilimi - 15. Sayfa

Lise · TYT · AYT

Çözeltiler ve Derişim İşlemleri

15. Sayfa

Çözeltiler ve Derişim

Çözelti; çözücü içinde homojen dağılmış çözünen içeren karışımdır. Derişim, çözeltinin ‘ne kadar yoğun’ olduğunu anlatır.

Yaygın derişim türleri
Molarite (M): mol / L
Kütlece yüzde: (çözünen kütlesi / çözelti kütlesi) × 100
Mol kesri: n bileşen / n toplam

DIKKAT

Molarite sıcaklığa bağlıdır çünkü hacim sıcaklıkla değişebilir.

Seyreltme ve Karıştırma Mantığı

Seyreltmede çözünen mol sayısı korunur. Bu nedenle ‘önceki mol = sonraki mol’ fikri kullanılır.

Klasik ilişki: M₁·V₁ = M₂·V₂ (aynı çözünen için)
Burada çarpma noktası ‘·’ birimleri birlikte taşır.

Kimya Bilimi · 15/20

6. bölüm

Asit–Baz ve pH 16.sayfa

Kimya Bilimi - 16. Sayfa

Lise · TYT · AYT

Asit–Baz ve pH

16. Sayfa

Asit–Baz Temelleri

Asit–baz kavramı farklı kuramlarla açıklanır:

Arrhenius: Suda H⁺ veren asit, OH⁻ veren baz.
Brønsted–Lowry: Proton veren asit, proton alan baz.
Lewis: Elektron çifti alan asit, veren baz.

TANIM

Bir tür, bazı tepkimelerde asit bazı tepkimelerde baz davranabilir: amfoter (ör. H₂O).

pH Kavramı ve Nötralleşme

pH, çözeltideki H⁺ derişiminin logaritmik ifadesidir.
$pH = - \log (H^{+})$

IPUCU

Logaritma bilgisi gerektiren sorularda genellikle 10’un kuvvetleri kullanılır. pH arttıkça asitlik azalır.

Nötralleşme: Asit + baz → tuz + su. Eşdeğerlikte H⁺ ve OH⁻ uygun oranla tüketilir.

Kimya Bilimi · 16/20

7. bölüm

Kimyasal Denge ve Le Châtelier 17.sayfa

Kimya Bilimi - 17. Sayfa

Lise · TYT · AYT

Kimyasal Denge ve Le Châtelier

17. Sayfa

Kimyasal Denge Temeli

Birçok tepkime tersinir olabilir ve zamanla ileri–geri hızları eşitlenerek denge oluşur.

Denge dinamik bir durumdur: Tepkime durmaz; ileri ve geri tepkimeler aynı hızla sürer.

DIKKAT

Denge ifadelerinde (genellikle) katılar ve saf sıvılar yazılmaz; gazlar ve çözelti türleri öne çıkar.

Le Châtelier İlkesi ile Yorum

Dengeye etki eden değişikliklerde sistem, etkiyi azaltacak yönde tepki verir.

Derişim artırılırsa o maddeyi tüketen yöne kayma eğilimi.
Basınç artırılırsa gaz mol sayısı az olan tarafa kayma eğilimi.
Sıcaklık artarsa endotermik yön desteklenir.

TANIM

Katalizör denge konumunu değiştirmez; sadece dengeye ulaşma süresini kısaltır.

Kimya Bilimi · 17/20

8. bölüm

Kimyasal Kinetik: Hız ve Kataliz 18.sayfa

Kimya Bilimi - 18. Sayfa

Lise · TYT · AYT

Kimyasal Kinetik: Hız ve Kataliz

18. Sayfa

Tepkime Hızı ve Çarpışma Teorisi

Tepkime hızı, birim zamanda derişimdeki değişimdir. Tanecikler etkili çarpıştığında tepkime gerçekleşir.

Aktivasyon enerjisi: tepkimenin başlaması için gereken eşik enerji.
Sıcaklık artışı: etkili çarpışma sayısını artırır.
Yüzey alanı: heterojen tepkimelerde hızlanmayı sağlar.

Katalizörler ve Hız Denklemleri

Katalizör, aktivasyon enerjisini düşürerek tepkime hızını artırır; tepkime sonunda değişmeden kalır.

IPUCU

Hız bağıntıları deney verilerinden çıkarılır: Derişimi değiştir, hızın nasıl değiştiğini gözle.

Önem: Katalizör, denge sabitini değiştirmez; yalnızca kinetiği değiştirir.

Kimya Bilimi · 18/20

9. bölüm

Termokimya ve Hess Yaklaşımı 19.sayfa

Kimya Bilimi - 19. Sayfa

Lise · TYT · AYT

Termokimya ve Hess Yaklaşımı

19. Sayfa

Termokimya: Isı, Entalpi ve Tepkime Enerjisi

Termokimya, tepkimelerdeki ısı alışverişini inceler. Sabit basınçta ısı değişimi, entalpi değişimi ile ilişkilidir.

ΔH < 0 → ekzotermik (ısı verir), ΔH > 0 → endotermik (ısı alır).

TANIM

Hess Yasası: Bir tepkimenin ΔH değeri, adımların ΔH değerlerinin toplamına eşittir.

Bağ Enerjileri ve Yaklaşık Hesap

Bağ enerjileri kullanılarak yaklaşık entalpi hesabı yapılabilir:

Yaklaşık fikir: Kırılan bağların enerjileri toplamı − oluşan bağların enerjileri toplamı ≈ ΔH

DIKKAT

Ortalama bağ enerjileri kullanıldığı için sonuç yaklaşık çıkar; soruda ‘yaklaşık’ ifadesini ara.

Kimya Bilimi · 19/20

10. bölüm

Elektrokimya ve Konular Arası Bağlantılar 20.sayfa

Kimya Bilimi - 20. Sayfa

Lise · TYT · AYT

Elektrokimya ve Konular Arası Bağlantılar

20. Sayfa

Elektrokimya: Redoks ve Piller

Redoks tepkimelerinde elektron alışverişi vardır: oksidasyon elektron verme, indirgenme elektron almadır.

Anot: oksidasyonun olduğu elektrot.
Katot: indirgenmenin olduğu elektrot.
Galvanik pil: kimyasal enerji → elektrik enerjisi.

TANIM

Elektronlar dış devrede anottan katoda gider; iyonlar ise çözelti/salt köprüsü üzerinden yük dengesi sağlar.

Organik ve Analitik Bağlantı: Büyük Resim

AYT düzeyinde kimya; organik kimyayı, denge–kinetik–termo ve elektrokimyayı birlikte düşünmeyi gerektirir.

Strateji
Konuyu model ile ilişkilendir (tanecik düzeyi).
Formülü kör ezberleme; hangi varsayımla kullanıldığını bil.
Soru kökünde ‘ideal’, ‘yaklaşık’, ‘sabit’ gibi kelimeleri kaçırma.

IPUCU

Sorular çoğu zaman konuları birleştirir: çözelti + denge, gaz + kinetik, redoks + denge. Bağlantıları kurdukça netlerin hızla artar.

Kimya Bilimi · 20/20

Kimya Bilimi Konu Anlatımı