Denge stratejisi, uluslararası sistemde bir devletin tek başına aşırı güçlenmesini engellemek için devletlerin ittifak kurma, tarafsız kalma, yakınlaşma veya uzaklaşma gibi araçlarla güç dağılımını “kabul edilebilir” seviyede tutma çabasıdır.

Bu dönem, Avrupa merkezli sistemin küreselleşmeye başladığı; Osmanlı, Rusya, Avusturya-Macaristan, Britanya, Fransa ve (1871 sonrası) Almanya gibi güçlerin hem Avrupa’da hem sömürgelerde rekabet ettiği bir zaman aralığıdır.

1774’te Osmanlı-Rus Savaşı’nın sonunda imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması, Rusya’ya Karadeniz’e açılma ve Osmanlı iç işlerinde nüfuz kurma imkanları sağlayarak güç dengesini Osmanlı aleyhine değiştirdi.

Doğu Sorunu, Osmanlı Devleti’nin askerî ve ekonomik gücü zayıfladıkça, topraklarının ve stratejik bölgelerinin kim tarafından kontrol edileceği sorusudur. Bu soru, dengeleri bozabilecek kadar büyük olduğu için büyük güçler bazen Osmanlı’yı ayakta tutmayı, bazen de parçalamayı tercih etti.

1789 Fransız Devrimi ile birlikte Avrupa’da meşruiyet ve rejim tartışmaları başladı. Napolyon döneminde ise Fransa, kıta üzerinde hegemonyaya yaklaşarak “denge stratejisi”ni zorunlu kıldı: Birden çok koalisyon kuruldu.

Viyana Kongresi, Napolyon Savaşları sonrası Avrupa’da sınırları yeniden çizmek ve yeni bir savaşın önüne geçmek için toplanan büyük diplomatik zirvedir. Amaç yalnızca “barış” değil; dengeyi kalıcı kılacak bir düzen kurmaktı.

1815 sonrası sistemde büyük güçler, krizleri ortak konferanslarla yönetmeye çalıştı. Bu yaklaşım, “denge stratejisi”ni bir işbirliği–rekabet karışımı hâline getirdi.

Viyana sonrası düzenin korunması için kurulan ittifaklar, sadece dış tehdide değil, içteki devrimci hareketlere karşı da ortak tavır geliştirmeyi hedefledi.

Milliyetçilik, Viyana düzeninin en büyük sınavıdır. Yunan isyanı, Osmanlı topraklarında uluslararası müdahalenin kapısını araladı ve Doğu Sorunu’nu yeni bir aşamaya taşıdı.

19. yüzyılda müdahaleler sadece stratejiyle değil; mezhep hamiliği, “medeniyet” söylemi veya kamuoyu etkisiyle de meşrulaştırılabildi. Bu, diplomasiyi daha çok katmanlı hâle getirdi.

Kırım Savaşı, Rusya’nın Osmanlı üzerindeki baskısının artmasıyla başlayan, Britanya ve Fransa’nın Osmanlı yanında savaşa girmesiyle büyüyen bir krizdir. Burada kritik nokta şudur: Osmanlı’yı savunmak aslında Rusya’yı dengelemek anlamına gelmiştir.

19. yüzyıl ortasında İtalya’nın siyasi birliği, Avrupa güç dengesinde yeni bir oyuncu ortaya çıkardı. Birlik hareketi, Avusturya’nın İtalya’daki etkisini azalttı ve Fransa’nın rolünü öne çıkardı.

1871’de Almanya’nın birliği, Avrupa’da güç dengesinin en büyük kırılmalarından biridir. Yeni Almanya, sanayi, nüfus ve askerî kapasitesiyle kısa sürede sistemin “ağırlık merkezi” hâline geldi.

Şansölye Bismarck, Almanya’nın güvenliğini sağlamak için iki temel hedef güttü: (1) Fransa’yı yalnız bırakmak, (2) Rusya-Avusturya çatışmasını yönetmek. Böylece Almanya hem kıtada savaş istemiyor gibi görünür, hem de ittifaklarla dengeyi kontrol ederdi.

1870’lerin ortasında Balkanlarda ayaklanmalar, Osmanlı’nın zayıflaması ve Rusya’nın müdahil olmasıyla büyük bir kriz oluştu. Kriz, büyük güçlerin “Osmanlı üzerinden” birbirini dengeleme alanıdır.

Berlin Kongresi, bir savaşın ardından ortaya çıkan büyük değişimleri büyük güçlerin masasında yeniden düzenleyen örnek bir “denge” konferansıdır. Temel fikir: Hiçbir güç, özellikle de Rusya, Balkanlarda tek başına aşırı hâkim olmasın.