1878 sonrası Avrupa’da kriz potansiyeli Balkanlarda yoğunlaşırken, Bismarck Almanya’yı merkeze koyan bir ittifak ağı kurdu. Bu ağın amacı: Fransa’nın yalnız kalması ve Rusya–Avusturya rekabetinin kontrol edilmesi.

19. yüzyılın ikinci yarısında rekabet yalnız Avrupa’da değil, Afrika ve Asya’da da yoğunlaştı. Sömürge yarışı, prestij ve kaynak arayışıyla ittifakları etkileyen yeni bir gerilim alanı doğurdu.

Berlin Konferansı, Afrika’daki paylaşım yarışını belirli kurallara bağlama girişimidir. Görünürde “düzenleme”, gerçekte ise rekabeti yönetmek için bir denge mekanizması.

Britanya uzun süre kıtada kalıcı ittifaklardan kaçınarak deniz gücü ve sömürgeler üzerinden denge kurmayı tercih etti. Bu yaklaşıma “görkemli yalnızlık” denir. Ancak 19. yüzyıl sonuna doğru bu strateji sürdürülemez hâle geldi.

Bismarck sonrasında Almanya’nın bazı esnek bağları zayıfladıkça, Fransa kendisini yalnızlıktan çıkarmak için Rusya’ya yöneldi. Bu yakınlaşma, Avrupa’da bloklaşmanın hızlanmasında kritik bir dönemeçtir.

Britanya ile Fransa arasındaki anlaşma (Entente Cordiale), doğrudan askerî ittifak gibi görünmeyebilir; fakat sömürge anlaşmazlıklarını yumuşatarak karşılıklı güveni artırdı. Ardından Britanya ile Rusya arasında da (1907) uzlaşma zemini oluştu.

Balkanlar, milliyetçiliğin yükseldiği, Osmanlı’nın çekildiği ve büyük güçlerin nüfuz mücadelesi yürüttüğü bir bölgeydi. Bu nedenle krizler sık sık Balkanlardan çıktı.

1900’lerin başında özellikle donanma rekabeti ve genel silahlanma, devletlerin niyetlerine dair güvensizliği artırdı. Denge stratejisi, “müzakere”den çok “caydırıcılık” ağırlıklı okunmaya başladı.

Osmanlı Devleti, zayıflayan askerî gücüne rağmen büyük güçler arasındaki rekabetten yararlanarak ayakta kalmayı hedefledi. Bu, modern anlamda “denge diplomasisi”nin klasik örneklerindendir.

1890-1914 arasında krizler sıklaşır. Her kriz, devletlerin niyetlerini test eder ve ittifakların dayanıklılığını ölçer. Bu sayfa, denge stratejisinin nasıl “anlık” işlendiğini gösterir.

1774’ten 1914’e uzanan çizgide denge stratejisi, Osmanlı merkezli Doğu Sorunu’ndan Almanya’nın yükselişine, sömürge rekabetinden Balkan krizlerine kadar genişleyen bir “çok cepheli yönetim” haline geldi. Sistem, krizleri erteleyebildi; ancak esneklik kayboldukça 1914’te zincir kırıldı.