Erken–Yüksek–Geç Orta Çağ ayrımı, değişimin ritmini göstermek içindir. Ezber yerine neden–sonuç ilişkisi kur.

Aynı yüzyıllarda Avrupa’da feodal bağlar öne çıkarken, İslam dünyasında şehir ve ticaret; Çin’de bürokrasi sürekliliği; Afrika’da kervan ve kıyı ağları önem kazanır.

Nehir vadileri ve kıyılar ticareti artırır; dağlar ve parçalı arazi yerel otoriteleri güçlendirebilir. Yol kontrolü çoğu zaman gelir ve askerî güç demektir.

Tarıma bağımlı ekonomi iklim dalgalanmalarına hassastır.

Feodalite her bölgede aynı değildir. Sorularda ‘hangi ülke/hangi yüzyıl’ kontrolü yap.

Senyör toprağı + köylü parselleri + ortak alanlar. Üretim çoğu zaman yerel tüketim içindir.

• Meşruiyet (taç giyme, kutsama)
• Eğitim ve yazı kültürü
• Ahlak ve hukuk düzenlemeleri

‘En yüksek otorite kim?’ tartışmaları, merkezî devletleşmenin uzun vadeli arka planını oluşturur.

Akdeniz–Kızıldeniz–Basra hattı ve kara yolları; mal, insan ve bilgi dolaşımını hızlandırır. Şehir pazarı zanaatı ve uzmanlaşmayı büyütür.

Antik mirasın çevrilmesi ve yorumlanması; tıp, matematik ve astronomide birikim üretir. Bu birikim Avrupa’ya da aktarılır.

Boğazlar ve ticaret yolları: gümrük geliri + savunma zorunluluğu. Surlar, hem güvenlik hem prestijdir.

Evlilik ittifakları, hediyeler ve denge politikası; Bizans’ın uzun ömürlü olmasında önemlidir.

• Dinî motivasyon
• Siyasal rekabet
• Ganimet ve ticari çıkar

Ticaret canlanabilir, kültürel karşılaşma artabilir; aynı zamanda yıkım ve düşmanlıklar da doğabilir.

Şehirli kesim güçlendikçe vergi ve hukuk pazarlığı doğar; bu, merkezî yönetimleri bazı yerlerde güçlendirebilir.

• Güvenlik ve maliyet
• Mevsim ve coğrafya
• Para/ölçü farklılığı

Sahel ve Sahra hattında tuz stratejik, altın küresel değer taşır. Kervan ağları şehirleri ve krallıkları güçlendirir.