Hukuk–ilahiyat–tıp–felsefe etrafında eğitim kurumsallaşır; yazı ve kayıt kültürü artar.

Otorite metinlerini akıl yürütmeyle sistemleştirme çabasıdır. Anakronizm tuzağına düşmeden dönemi kendi yöntemiyle anlamaya çalış.

Romanesk: ağır kütle, küçük açıklıklar. Gotik: yükselme, büyük vitraylar, ışık. Teknik gelişim ve şehir ekonomisi dönüşümü destekler.

• Görsel eğitim
• Prestij ve propaganda
• Şehir kimliği

Vergi talebi arttıkça meşruiyet pazarlığı doğar. Meclisler çoğu zaman bu dengenin ürünüdür.

Yerel mahkemeler, tanıklık ve uzlaşma önemlidir. Kuralın ‘yazılı’ olması, uygulanacağı anlamına gelmez; kurumsal kapasite gerekir.

Köy: tarım takvimi ve dayanışma. Şehir: uzmanlaşma ve pazar; ama salgın ve yangın riski.

Roller tek tip değildir: üretim, miras ve şehir ekonomisinde farklı konumlar görülebilir.

Kale savunma kadar vergi ve denetim merkezidir. Yerel kale yoğunluğu, yerel gücün artışına işaret edebilir.

Yaya birlikler, paralı askerlik ve kuşatma teknikleri; savaş dengesini ve siyasal yapıları etkiler.

Bazı hatlarda güvenlik artışı ticareti hızlandırır; bazı bölgelerde savaş ve tahribat büyük kayıplar doğurur.

Yorum sorusunda ‘tek yön’ yerine iki yönlü etki yazmak genellikle daha güçlüdür.

Nüfus azalınca emek kıymetlenir.

Korku, dini yorumlar, vergi baskısı ve isyan potansiyeli birlikte okunur.

Ticaret yolları, vakıf düzeni ve şehirler; Anadolu’da kurumsal süreklilik alanları oluşturur.

Tımar benzeri gelir düzenleri, adalet ve yönetim örgütlenmesi; merkezî kapasiteyi büyütür. Dönem geçişi sorularında İstanbul’un fethi bağlamı kullanılır.

Soru: ‘Şehirlerin yükselişini açıklayan üç faktörü yaz.’