Atatürkçülük, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinde ortaya çıkan ve çağdaşlaşmayı hedefleyen düşünce sistemidir. Türk İnkılabı ise siyasi, hukukî, sosyal, kültürel ve ekonomik alanlarda yapılan köklü dönüşümlerin bütünüdür.

• TYT’de: kavram bilgisi, kronoloji ve temel neden-sonuç ilişkileri.
• AYT’de: ayrıntılı süreç analizi, çok yönlü yorum, inkılapların ilke ve amaçlarla bağlantısı.

• Kronoloji Şeridi: 1918–1923 arası olayları sıraya koyun; sonra neden-sonuç bağlayın.
• Belge Odaklı: Mondros, Amasya, Erzurum, Sivas, Misak-ı Milli, Sevr, Lozan gibi belgelerin maddelerini değil anlamını öğrenin.
• İlke Eşleştirme: Her inkılabı bir veya birkaç ilke ile ilişkilendirin (Cumhuriyetçilik, Laiklik, Halkçılık, Devletçilik, Milliyetçilik, İnkılapçılık).

Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda hem iç sorunlar (merkezî otoritenin zayıflaması, ekonomik darboğaz) hem de dış baskılar (emperyalist rekabet, milliyetçilik akımları) nedeniyle dağılma sürecine girdi.

• Milliyetçilik Balkanlarda bağımsızlık hareketlerini artırdı.
• Kapitülasyonlar ve dış borçlar ekonomik bağımlılığı büyüttü.
• Askerî yenilgiler ıslahat ihtiyacını hızlandırdı.

Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856), hukuk ve yönetimde “eşitlik” ve “güvence” arayışını güçlendirdi. Amaç, devleti bir arada tutmak ve Avrupa baskısını azaltmaktı.

• I. Meşrutiyet (1876): Kanun-ı Esasi ilanı ve Meclis-i Mebusan’ın açılması.
• II. Meşrutiyet (1908): Meclisin yeniden açılması; siyasal hayatın canlanması.

Bu süreçte basın, fikir akımları ve siyasal örgütlenme güçlenmiştir. Halkın yönetime katılması fikri, Cumhuriyet dönemi için önemli bir zemin oluşturur.

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı’na İttifak Devletleri yanında katıldı. Savaş sonunda askerî ve ekonomik yıpranma arttı, toprak kayıpları büyüdü ve devletin geleceği büyük ölçüde belirsizleşti.

• Seferberlik, üretimi düşürdü; kıtlık ve enflasyon arttı.
• Ordu geniş cephelerde dağıldı; lojistik zayıfladı.

1918’e gelindiğinde İttifak Devletleri gerilemeye başladı. Osmanlı için ateşkes kaçınılmaz hâle geldi ve Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı.

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918), Osmanlı’yı fiilen savunmasız bırakmıştır. Özellikle “güvenliği tehdit eden bir durum” gerekçesiyle İtilaf Devletleri’nin istedikleri yeri işgal edebilmesi çok kritik bir kapı açmıştır.

• İzmir’in Yunanlar tarafından işgali (15 Mayıs 1919), toplumda büyük bir kırılma yaratmıştır.
• İstanbul’un işgali, merkezî yönetimin hareket alanını daraltmıştır.
• Güney’de Fransız ve İtalyan etkisi artmıştır.

İşgaller, yerel direniş hareketlerinin doğmasına ve “milli irade” fikrinin güçlenmesine zemin hazırlamıştır.

İşgallere karşı ilk tepkiler; mitingler, cemiyetler ve yerel savunma birlikleri şeklinde ortaya çıktı. Bu yerel güçler genelde Kuvayı Milliye olarak anılır.

Cemiyet, belirli bir amaç için kurulan örgütlenmelerdir. Mondros’tan sonra cemiyetler, toplumun farklı kesimlerinin “gelecek” tasavvurunu yansıtmıştır.

Yararlı cemiyetler, işgallere karşı direnişi desteklemiş ve milli bilinci güçlendirmiştir.

• Trakya-Paşaeli, İzmir Reddi İlhak, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk gibi yapılar bölgesel savunma hedeflidir.
• Bu cemiyetler daha sonra Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çatısı altında birleşme yoluna girmiştir.

Zararlı cemiyetler, işgalleri kolaylaştırmış veya toplumda ayrılıkçı fikirleri beslemiştir.

Mustafa Kemal’in Samsun’a çıkışı, Milli Mücadele’nin örgütlü biçimde başlaması açısından bir dönüm noktasıdır. Bu adım, dağınık direnişi ortak hedefte toplama sürecini hızlandırmıştır.

• Havza Genelgesi: İşgallere tepki amaçlı mitingler ve protestoların yaygınlaştırılması.
• Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli irade ve bağımsızlık vurgusunun açıkça ortaya konması.

• İlk kez milli egemenlik düşüncesi açıkça dile getirilmiştir.
• Ulusal bir kongre toplanması kararlaştırılmıştır.
• İstanbul Hükümeti’nin görevini yapamadığı vurgulanmıştır.

Erzurum Kongresi, Doğu Anadolu’daki işgal ve bölünme ihtimaline karşı toplanmıştır. Başlangıçta bölgesel görünse de kararları bakımından ulusal nitelik kazanmıştır.

• Toplanma amacı: Doğu’da parçalanmayı önlemek.
• Mustafa Kemal’in liderliği ve temsil gücü artar.

• Vatan bir bütündür, parçalanamaz.
• Milli iradeyi hakim kılmak esastır.
• İşgale karşı birlikte direnme kararı.
• Gerekirse geçici hükümet kurulması fikri.

Kongre sonunda Temsil Heyeti oluşturulmuştur. Bu yapı, ileride TBMM açılana kadar milli otorite işlevi görecektir.

Sivas Kongresi, Milli Mücadele’nin ülke çapında örgütlenmesi açısından kritiktir. Burada alınan kararlar, dağınık direnişi ortak bir çatı altında toplamıştır.

• Tüm yararlı cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti altında birleştirilir.
• Temsil Heyeti ülke genelini temsil eder hâle gelir.
• Milli Mücadele’nin “merkezi” güçlenir.

Kongrede, bazı çevrelerin savunduğu “manda-himaye” fikri tartışılmış; tam bağımsızlık anlayışı ağır basmıştır.

Kongre döneminde basın-yayın ve haberleşme, kamuoyu oluşturma açısından önemlidir. Milli Mücadele, sadece cephede değil; algı, meşruiyet ve birlik alanında da yürütülmüştür.

Misak-ı Milli (Ulusal Ant), Türk milletinin bağımsızlık ve sınırlar konusundaki temel hedeflerini belirleyen kararlardır. Esas fikir: milli sınırlar içinde tam bağımsızlık.

• Son Osmanlı Meclisi Misak-ı Milli’yi kabul edince İtilaf Devletleri baskıyı artırmıştır.
• İstanbul’un işgaliyle meclis dağıtılmış, milli irade yeni bir merkeze taşınmıştır.

Misak-ı Milli bir hedef belgesidir. Milli Mücadele’nin araçları ise kongreler, Temsil Heyeti, TBMM, düzenli ordu ve diplomatik hamlelerdir.

TBMM’nin açılması, egemenliğin kaynağını padişahtan millete taşıyan kritik bir adımdır. Meclis, hem yasama hem yürütme yetkilerini üstlenerek “milli irade”yi doğrudan temsil etmiştir.

• Yürütme gücü meclis içinden seçilir; meclis üstündür.
• Savaş koşullarında hızlı karar alma hedeflenmiştir.
• Yetkilerin mecliste toplanması, otorite boşluğunu önlemiştir.

TBMM, İstanbul Hükümeti’nin ülkeyi temsil edemediğini savunur. Bu durum, meşruiyet tartışmasını doğurur: Halkın temsilcisi kimdir? TBMM, bu soruya “milletin seçtiği meclis” cevabını verir.