Metin; belirli bir amaçla, anlamlı bir bütün oluşturacak biçimde düzenlenmiş sözlü ya da yazılı anlatımdır. Sınıflandırma, metni anlama, yorumlama ve sınavlarda doğru türle eşleştirip soru kökünü yakalama açısından önemlidir.

• Amaç: bilgilendirme, duygu estetiği, ikna, olay aktarma…
• Kurgu: olay örgüsü var/yok, karakter-zaman-mekân kullanımı
• Dil ve üslup: nesnel/öznel, sanatlı/sade, kanıtlı/kanıtsız
• Yapı: giriş-gelişme-sonuç; paragraf düzeni; başlık-alt başlık

Not: Bazı metinler iki niteliği birlikte taşıyabilir. Sınıflandırmada baskın özellik belirleyicidir.

• Terim, kaynak, veri → öğretici metin olasılığı artar.
• Olay akışı, diyalog → anlatı (öykü/roman) olasılığı artar.
• Dize düzeni, ses tekrarları → şiir olasılığı artar.
• “İddia + gerekçe + kanıt” → tartışmacı metin olasılığı artar.

Metinleri tek bir ölçüte göre değil; birden çok ölçütün birleşimiyle değerlendiririz. TYT–AYT’de özellikle amaç ve anlatım biçimi sorulur.

• Açıklama: Kavramı anlaşılır kılma (neden–sonuç, örnek).
• Tartışma: Bir görüşü savunma, karşı görüşü çürütme.
• Betimleme: Varlığı/niteliği ayrıntılarıyla resmetme.
• Öyküleme: Olay akışı içinde anlatma (zaman-kip, eylem).

Metin türü ile anlatım biçimi aynı şey değildir: Örneğin bir makalede açıklama baskın olur ama kimi yerlerde tartışma da görülebilir.

1. Metnin amacını tek cümleyle söyle: “Yazar ne yapıyor?”
2. Kullanılan kanıt türlerini yakala: örnek, veri, tanık gösterme, alıntı…
3. Dil nesnel mi öznel mi? Soyut mu somut mu?
4. Sonuç: Baskın özellik hangi türü işaret ediyor?

• Nesnellik eğilimi: kişisel duygudan çok bilgi.
• Planlı yapı: başlık, alt başlık, maddeleme, paragraf düzeni.
• Terim ve kavram yoğunluğu; tanım, açıklama, karşılaştırma.
• Kaynak/kanıt kullanımı: alıntı, veri, gözlem, örnek olay.

• Söyleşi (sohbet): Okurla konuşur gibi; sıcak üslup; günlük örnekler.
• Eleştiri: Bir sanat eserini ölçütlerle değerlendirme.
• Röportaj: Gözlem + görüşme; betimleyici ayrıntılar.
• İnceleme: Bir konuyu derinlemesine ele alma; kaynakça olabilir.
• Biyografi/otobiyografi: Kişinin yaşamı; gerçeklik esastır.

• Estetik ve imge: Sözcükler çağrışım yüklenir.
• Çok anlamlılık: Okura yorum alanı bırakır.
• Kurgu: Olay/duygu düzenlemesi; sanatlı söyleyiş.
• Öznellik artabilir: duygu, bakış açısı, izlenim.

Sınav düzeyinde en önemli ayrım: şiir (dize/ritim) ile düz yazı anlatı (olay/kurgu). Tiyatroda ise konuşma çizgisi, sahne yönergeleri gibi göstergeler bulunur.

“Aşk, vatan, doğa” gibi kavramlar temadır; tür değildir. Aynı tema şiirde de romanda da makalede de işlenebilir.

• Öykü: Kısa, tek olay/tek kesit, sınırlı kişi kadrosu, yoğun anlatım.
• Roman: Uzun, çok olay/yan olay, geniş kişiler, ayrıntılı dünya kurma.

Paragraf sorularında “roman/öykü” yerine çoğu zaman anlatmaya bağlı metin seçeneği gelir. Ana işaret: olay akışı ve anlatıcı.

• 1. kişi (ben): İç dünyaya yakınlık; öznel izlenim artar.
• 3. kişi (o): Gözlemci/ilahi anlatıcı; daha geniş perspektif.
• Çoğul bakış: Farklı karakterlerin algısı; metin çok katmanlı olur.

Betimleme; bir varlığı, yeri, kişiyi ya da durumu nitelikleriyle “göz önünde canlandıracak” biçimde anlatmaktır. Metin türü olarak bağımsız olabilir; anlatı, gezi yazısı, röportaj içinde de baskınlaşabilir.

• Nesnel betimleme: Ölçülebilir ayrıntılar (boy, renk, sayı, konum).
• Öznel betimleme: Duygu ve izlenim yüklü (kasvetli, sıcak, ürpertici).
• Ruhsal betimleme: İç dünya, duygu durum, psikolojik çatışma.

Tanımlama “nedir?” sorusuna yanıt verir; kavramı sınırlar. Betimleme ise “nasıldır?” sorusuna yanıt verir; ayrıntı ve nitelik verir.

• Önce tanım, sonra açıklama ve örnek gelme eğilimi.
• Neden–sonuç ve amaç–sonuç bağlantıları.
• Terimler; “örneğin, yani, başka bir deyişle” gibi bağlaçlar.
• Genel ifadeden özele veya özelden genele düzen.

Makale, inceleme, ders kitabı, ansiklopedi maddesi gibi metinlerde açıklayıcı anlatım baskındır. Ancak deneme ve fıkrada açıklama daha “öznel” ve serbest biçimde görülebilir.

Tartışmacı anlatım; bir görüşü savunma ve karşı görüşü çürütme amacı taşır. Metinde genellikle bir tez (iddia) bulunur.

• Karşıtlık kurulur: “Oysa, buna karşın…”
• Örnek ve tanık gösterilir: “X’e göre…”
• Soru cümleleri ile okur düşünmeye yönlendirilir.

Metin sadece bilgi veriyorsa açıklama; “şu doğrudur/yanlıştır” diyerek görüş savunuyorsa tartışma ağır basar. Kanıtın işlevine bak: Bilgiyi desteklemek mi, yoksa bir iddiayı kabul ettirmek mi?

• Dize düzeni ve ritim (ölçü/serbest).
• İmge: Somut sözcüklerle soyut anlam kurma.
• Çağrışım ve çok anlamlılık.
• Söz sanatları: benzetme, kişileştirme, abartma…

TYT’de şiirin “türü” genellikle şiir çeşitleri düzeyinde değil; daha çok metnin şiir olup olmadığını ve dil özelliklerini yakalama düzeyinde sorulur.

Mensur şiir gibi türler dize düzeni taşımayabilir; fakat şiirsel söyleyiş ve imge yoğunluğu vardır. Tür sorusunda yine baskın özellik belirleyicidir: şiirsel dil mi, bilgi mi?

• Diyalog ağırlığı ve konuşmacı adları.
• Sahne yönergeleri: dekor, hareket, mimik (parantez/italik olarak verilebilir).
• Perde–sahne bölümlenmesi.
• Çatışma: gerilim yaratan karşıt istek/amaç.

Çok kısa bir kesitte bile konuşmacı adları (“A:, B:”) ve sahne yönlendirmesi (“içeri girer”, “sessizce”) varsa tür büyük olasılıkla tiyatrodur.