Edebi sanatlar; anlatımı etkileyici, çarpıcı ve çok anlamlı kılmak için kullanılan anlatım yollarıdır. Şiirde daha sık görülse de öykü, roman, deneme gibi türlerde de yer alır.

• Anlamı derinleştirir, okurun hayal gücünü harekete geçirir.
• Duygu yoğunluğu oluşturur; vurgu ve akıcılığı artırır.
• Söze estetik bir örgü kazandırır: imge, çağrışım, ritim.

Sorularda genellikle ipucu kelimeler ve ilişki türü aratılır: benzetme mi, kişileştirme mi, çağrışım mı?

• İlişki kur: iki varlık arasında benzerlik, parça-bütün, neden-sonuç var mı?
• İnsana özgü özellik yüklenmiş mi? → teşhis / intak.
• Abartı var mı? → mübalağa.
• Zıtlık var mı? → tezat.
• İki anlama çekilebilme var mı? → tevriye.

Teşbih, bir varlığı/ kavramı benzerlik yönüyle başka bir varlığa benzetmektir. Dört unsur üzerinden düşünülür:

• Benzeyen (asıl varlık)
• Benzetilen (kendisine benzetilen)
• Benzetme yönü (ortak özellik)
• Benzetme edatı (gibi, kadar, sanki, misali…)

• Tam teşbih: 4 unsur da var.
• Pekiştirilmiş teşbih: benzetme edatı yok (daha güçlü).
• Beliğ teşbih: benzetme edatı ve benzetme yönü yok; en vurucu benzetme.

İstiare, teşbihin unsurlarından birinin söylenmemesi ile oluşur. Benzetme var ama tek taraf görünür.

• Açık istiare: yalnız benzetilen söylenir.
• Kapalı istiare: yalnız benzeyen söylenir (benzetilen ima edilir).

Benzetme edatı yoksa ve benzetilen tek başına kullanılıyorsa çoğu kez açık istiare olur. Ancak bir kelime hem gerçek hem mecaz olabilir; bağlamı kontrol edin.

Kinayede bir söz hem gerçek anlamıyla mümkün görünür, hem de asıl hedeflenen mecaz anlamdır. İki anlam da metne sığar; ancak vurgu mecazdadır.

• İstiare: benzetme temellidir; bir öge gizlenir.
• Kinaye: benzetme şart değil; söz iki anlamı da taşıyabilir.

Benzetme amacı olmadan, bir kavramı yakınlık ilişkisi olan başka bir kavramla anlatmaktır. “X yerine onunla ilişkili Y” denir.

İnsana ait özellikleri, duygu ve davranışları insan dışındaki varlıklara aktarmaktır.

İnsana ait konuşma özelliğinin insan dışındaki varlıklara verilmesidir. Çoğu zaman teşhisle birlikte görülür.

Duyguyu ve etkiyi büyütmek için bir durumu olduğundan fazla ya da az göstermektir. Şiirde vurgu ve heyecan oluşturur.

• İtildal: abartı var ama akla yakın.
• Gulüv: gerçeklik sınırları zorlanır.
• İğrak: imkânsıza yaklaşan, çok uç abartı.

Birbirine zıt kavramların aynı bağlamda kullanılmasıdır. Amaç; anlamı keskinleştirmek ve vurguyu artırmaktır.

Aralarında anlamca ilgi bulunan kelimelerin aynı yerde kullanılmasıdır. Zıtlık değil; aynı alanın söz varlığıdır.

Önce birkaç öge toplu verilir (leff), sonra bunlar açıklama/karşılıklarıyla sıralı biçimde açılır (neşr). Düzenli bir eşleştirme beklenir.

Gerçek nedeni bilinen bir olayın, daha şiirsel ve duygusal bir nedene bağlanmasıdır. “Aslında sebep bu değil; şair bunu böyle güzelce açıklıyor.”

Bir kişiyi/durumu tersini söyleyerek iğneleme, dokundurma sanatıdır. Övgü gibi görünür ama aslında eleştiridir.

Söz veya durum üzerinden alay etme etkisinin belirginleşmesidir. Tarizle akrabadır; ancak alay tonunun açıkça hissedilmesi beklenir.