Masal; olağanüstü olay ve varlıkların bulunduğu, yer-zamanı belirsiz, ders verme amacı taşıyabilen anlatılardır.

• “Bir varmış bir yokmuş” gibi kalıplaşmış girişler.
• Gerçek dışılık ve sembolik öğeler.
• İyilerin ödüllendiği, kötülerin cezalandırıldığı sonuçlar.

Fabl; hayvan ya da bitkilerin konuşturulduğu, ahlak dersi veren kısa anlatılardır.

Destan; milletlerin tarihindeki önemli olayları, kahramanlıkları coşkulu bir dille anlatan metinlerdir.

• Epik ton ve toplumsal hafıza.
• Kahraman, savaş, göç, kuruluş gibi temalar.
• Sözlü kültürden yazıya aktarım görülebilir.

Gezilen yerlerin gözlemle anlatıldığı metinlerdir. Betimleme ve izlenim yoğun olabilir.

• Mekân ayrıntıları, kültür, insan, doğa.
• Gözlem + öznel yorum dengesi.
• Yer adları ve duyusal ayrıntılar.

Kişinin yaşadıklarını sonradan, geçmişe dönerek anlattığı metinlerdir.

• Geriye dönüş ve değerlendirme.
• Kişisel bakış; ancak gerçeklik iddiası.
• Dönemin sosyal-kültürel izleri.

Günlük; olayların yaşandığı günün sıcaklığıyla yazılır. Dil daha içten ve anlıktır.

Bir kişinin yaşamının başkası tarafından anlatılmasıdır. Belgeler, tanıklıklar, dönem bilgisi önemlidir.

• Üçüncü kişi anlatım yaygın.
• Doğum–eğitim–eserler–etki gibi düzen.
• Nesnel dil hedeflenir.

Kişinin kendi yaşamını anlatmasıdır. İç dünya ve öznel değerlendirme artar.

Monografi, bir kişi/konuyu derin ve ayrıntılı inceleyen kapsamlı çalışmadır. Portre ise kişinin belirgin yönlerini, karakterini kısa ve çarpıcı biçimde çizer.

• Monografi: kaynak, belge, sistemli yapı.
• Portre: seçilmiş ayrıntılarla “tipik özellik” vurgusu.

Eleştiri; bir sanat eserini (roman, şiir, film, resim…) belirli ölçütlere göre değerlendirir. Amaç yalnızca “beğendim/beğenmedim” demek değil; nedenleriyle ortaya koymaktır.

• İçerik: tema, düşünce derinliği, tutarlılık.
• Biçim: dil-üslup, anlatım teknikleri, yapı.
• Bağlam: dönem, akım, yazarın diğer eserleri.
• Etki: okurda bıraktığı iz, yenilik değeri.

Eleştiride tartışmacı anlatım sık görülür; ancak konu “bir eser”dir. Tez genellikle eserin değerine ilişkin kuruludur. Tartışmada ise konu daha genel olabilir (eğitim, sanat anlayışı, teknoloji…).

Denemede yazar, bir konuyu kişisel bakışla ele alır; kesin hüküm verme zorunluluğu yoktur. Okuru düşünmeye çağırır; çağrışımlı, esnek bir anlatım görülür.

• “Kesin kanıt” şart değildir.
• Düşünce akışı serbest olabilir.
• Öznel değerlendirme belirgindir.

Okurla konuşur gibi yazılır. Günlük yaşam örnekleri, samimi hitaplar görülebilir.

Güncel bir konuyu kısa, çarpıcı, eleştirel bir dille ele alır. Amaç düşündürmek, kamuoyu oluşturmak olabilir.

• Güncellik ve hız.
• Çarpıcı giriş ve sonuç.
• Yer yer ironik/nükteli üslup.

Makale; bir tezi bilimsel yöntemle savunan metindir. Nesnel dil ve kanıt önemlidir.

İnceleme; bir konuyu ayrıntılı ele alır, kavramlar arasında ilişki kurar. Araştırma yazısında veri toplama ve kaynak kullanımı daha belirgindir.

• Alt başlıklar, bölümleme, alıntı/atıf.
• Karşılaştırmalı değerlendirme.
• Genelden özele planlı ilerleme.

Paragrafta “kanıt” sadece örnek değil; kullanılan dil de bilimsel ton taşır: genellemeler, ölçütler, sınıflamalar, yöntem vurgusu.

• Kalıp ifadeler ve belirli düzen.
• Açıklık ve kesinlik; yoruma kapalı dil.
• Gereksiz ayrıntıdan kaçınma; amaç odaklılık.
• Belge niteliği: tarih, imza, kurum adı gibi öğeler.

Bir işin nasıl yapılacağını adım adım anlatır. Emir kipleri ve sıralama belirgindir.

Tutanak; bir olayın/sürecin kayda geçirilmesidir. Rapor; inceleme sonucu bulguların sistemli sunumudur.

• Tarih–yer–katılanlar–olay sırası.
• Nesnel ifade ve kısa cümleler.

Hibrit metin; birden fazla türün özelliklerini bir arada taşır. Modern yazıda ve dijital içerikte sık görülür.

• Röportaj: anlatı + betimleme + görüşme (soru-cevap) + bilgi.
• Gezi yazısı: betimleme + anı + kültürel bilgi.
• Eleştiri: açıklama + tartışma + değerlendirme.
• Deneme: açıklama + kişisel yorum + çağrışım.

1. Amaç (bilgi mi, estetik mi, ikna mı?)
2. Yapı (olay örgüsü, diyalog, maddeleme, dize)
3. Dil (nesnel/öznel; terim/imge)
4. Bağlam (yayın ortamı, hedef kitle)

Bağdaşıklık; metin içindeki dilsel bağların kurularak cümlelerin birbirine “tutunması”dır.

• Gönderim: zamirler, işaret sıfatları (“bu, şu, o”).
• Bağlaçlar: ancak, çünkü, ayrıca, bununla birlikte…
• Tekrar ve eşdizim: anahtar kelime tekrarları.
• Eksilti: gereksiz tekrarın atılması (anlam korunur).

Tutarlılık; metnin anlam bakımından çelişmemesi ve mantıklı ilerlemesidir. Konudan konuya sıçrama tutarlılığı bozar.

Her türde bağdaşıklık ve tutarlılık aranır; ancak öğretici metinlerde mantık ve düzen daha belirgin, edebi metinlerde ise çağrışım alanı geniş olabilir. Yine de metin “dağınık” olmamalıdır.

1. Amaç: bilgi / estetik / ikna / yönlendirme?
2. Yapı: dize / diyalog / olay örgüsü / maddeleme?
3. Dil: terim / imge; nesnel / öznel?
4. Kanıt: veri, tanık, örnek, alıntı var mı?
5. Bağlam: yayın ortamı ve hedef kitle ne söylüyor?

Metin türleri ezber listesi değil; okuma becerisidir. Her paragrafta baskın amacı yakalayıp dili ve yapıyı kanıt olarak kullanırsan tür soruları hızlanır.