1. bölüm

Karışımlar: Temel Kavramlar 1.sayfa

Karışımlar: Temel Kavramlar - 1. Sayfa

Karışımlar: Temel Kavramlar

Saf madde–karışım ayrımı, bileşen, faz, homojen/heterojen bakış açısı.

1/20

Saf madde ve karışım ayrımı

Karışım, en az iki farklı saf maddenin kimyasal bağ oluşturmadan bir araya gelmesiyle oluşan sistemdir. Bu yüzden karışımlarda:

Bileşenler özelliklerini büyük ölçüde korur.
Karışımın bileşimi değişkendir (oranlar sabit değildir).
Uygun fiziksel yöntemlerle ayrılabilir.

Ana fikir: Saf madde → tek tür tanecik (element/bileşik). Karışım → birden fazla tür tanecik.

Bileşen, faz ve gözlem

Karışımları anlamanın iki hızlı anahtarı:

Bileşen

Karışımı oluşturan saf maddelerin her biri

Faz

Bir sistemde fiziksel olarak ayırt edilebilen kısım

Dağılmış faz

Tanecikleri diğer faz içinde dağılan kısım

Gözlem ipucu: Tek faz görüyorsan “homojen olabilir”, çok faz görüyorsan “heterojen” olma olasılığı yüksektir.

Günlük yaşamdan örnekler

Örnek	Ne görürsün?	İlk sınıflandırma
Tuzlu su	Tek faz, berrak	Homojen (çözelti)
Kum + su	Çöken tanecikler, iki faz	Heterojen (süspansiyon)
Süt	Tek faz gibi, ışıkta bulanık	Kolloid (emülsiyon)
Hava	Tek faz gaz karışımı	Homojen karışım

Sınav tuzağı: “Tek faz görünüyor” demek her zaman çözelti demek değildir. Kolloidler çıplak gözle tek faz gibi görünebilir.

2. bölüm

Karışımların Sınıflandırılması 2.sayfa

Karışımların Sınıflandırılması - 2. Sayfa

Karışımların Sınıflandırılması

Çözelti, süspansiyon, emülsiyon, aerosol ve kolloid sistemler.

2/20

Tanecik boyutuna göre genel sınıflama

Karışımlar, tanecik boyutu ve faz davranışına göre genişçe üç grupta ele alınır:

Çözelti (homojen): Tanecikler çok küçüktür, çökelme olmaz.
Kolloid: Tanecikler çözeltiye göre büyük, süspansiyona göre küçüktür; Tyndall etkisi görülebilir.
Süspansiyon (heterojen): Tanecikler büyüktür; zamanla çökelme/ayrışma belirgindir.

Kolloid sistemlerin isimlendirilmesi

Tür	Dağılmış faz / Dağıtan faz	Örnek
Emülsiyon	Sıvı / Sıvı	Süt, mayonez
Aerosol	Sıvı / Gaz	Deodorant spreyi, sis
Köpük	Gaz / Sıvı	Tıraş köpüğü
Duman	Katı / Gaz	Sigara dumanı
Jel	Sıvı / Katı	Jöle, bazı kozmetik jeller

Not: Kolloidlerde “hangi fazın içinde dağıldığı” sınıflandırmanın merkezidir.

Çözeltiler için hal örnekleri

Çözelti sınıflamasında da “hal” önemlidir:

Gaz içinde gaz: Hava (N₂, O₂, Ar, CO₂ ...)
Sıvı içinde sıvı: Etil alkol + su
Katı içinde katı: Alaşımlar (pirinç = Cu + Zn)

Ölçüt: Çözücü, miktarca fazla olan (ya da sistemin halini belirleyen) bileşendir.

3. bölüm

Çözeltiler: Çözücü ve Çözünen 3.sayfa

Çözeltiler: Çözücü ve Çözünen - 3. Sayfa

Çözeltiler: Çözücü ve Çözünen

Çözelti oluşumu, tanecikler arası etkileşimler ve çözünme enerjisi.

3/20

Çözünme enerjisi fikri

Bir maddenin başka bir madde içinde dağılması çözünme olarak adlandırılır. Çözünmede temel soru şudur:

“Yeni etkileşimler, eski etkileşimleri yenebiliyor mu?” Eğer evet → çözünme eğilimi artar.

Çözünme sürecini üç adım gibi düşünebilirsin:

Çözünen tanecikleri birbirinden ayırmak (enerji gerektirir)
Çözücü taneciklerini yer açacak şekilde ayırmak (enerji gerektirir)
Çözünen–çözücü etkileşimleri oluşturmak (genelde enerji açığa çıkar)

Kutup–apolar ve çözünme eğilimi

Benzer benzeri çözer yaklaşımı, kutupsallık üzerinden hızlı bir kestirim sağlar:

Kutup (polar) çözücüler: su, etanol → iyonik/polar maddeleri iyi çözer.
Apolar çözücüler: benzen, hekzan → apolar maddeleri iyi çözer.

Uyarı: Bu bir “ilk tahmin” kuralıdır. Gerçek çözünürlük; sıcaklık, basınç, yapı ve etkileşimlere de bağlıdır.

Hidratlanma ve etkileşim türleri

Çözelti oluştuğunda tanecik düzeyinde şu görüntü oluşur:

İyonik bir madde suda çözünürse iyonlar hidratlanır (iyon-dipol etkileşimi).
Polar moleküller suda çözünürse hidrojen bağı ve dipol–dipol etkileri önem kazanır.

Sınav ipucu: “Hidratlanma arttıkça çözünürlük artar” cümlesi çoğu iyonik örnekte iş görür.

4. bölüm

Çözünürlük ve Doygunluk 4.sayfa

Çözünürlük ve Doygunluk - 4. Sayfa

Çözünürlük ve Doygunluk

Doymamış–doymuş–aşırı doymuş, çözünürlük grafikleri ve yorum.

4/20

Doygunluk türleri

Çözünürlük, belirli sıcaklık ve basınçta bir çözücü içinde çözünebilen maksimum çözünen miktarıdır.

Doymamış: Daha çözünen eklenebilir.
Doymuş: Maksimuma ulaşılmıştır; eklenen çözünenin bir kısmı çözünmeden kalır.
Aşırı doymuş: Kararsızdır; küçük bir etkiyle (çizme, kristal ekleme) çökelme tetiklenebilir.

Çözünürlük grafiğini okuma

Çözünürlük grafikleri (Sıcaklık–çözünürlük) TYT/AYT’de sık sorulur. Yorum yaparken:

Grafikte yukarı çıkıyorsa: sıcaklık artışıyla çözünürlük artma eğiliminde.
Grafikte aşağı iniyorsa: sıcaklık artışıyla çözünürlük azalma eğiliminde.

Pratik okuma: Aynı sıcaklıkta grafiği daha yukarıda olan madde, o koşulda daha fazla çözünür.

Aşırı doymuş çözelti mantığı

Aşırı doymuş çözeltiyi anlamak için düşün:

Kararsız denge: Çözünen “normalde çözünebileceğinden” fazla halde çözeltide tutulmuştur.

Bu durum genellikle:

Yüksek sıcaklıkta doyurup soğutma
Çözeltinin sarsılmadan/darbe almadan bekletilmesi

Sonuç: Bir “çekirdek” oluştuğunda kristallenme hızla başlayabilir.

5. bölüm

Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler 5.sayfa

Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler - 5. Sayfa

Çözünürlüğe Etki Eden Faktörler

Sıcaklık, basınç, ortak iyon, pH ve 'benzer benzeri çözer' ilkesi.

5/20

Sıcaklığın etkisi

Sıcaklık çoğu katı–sıvı çözelti için çözünürlüğü artırır; ancak her madde için aynı değildir.

Önemli ayrım: “Çözünürlük” (denge) ile “çözünme hızı” (süreç) farklı kavramlardır.

Gazların suda çözünürlüğü genellikle sıcaklık artınca azalır (gazlar kaçar).

Basınç ve gazların çözünürlüğü

Basınç özellikle gaz–sıvı çözeltilerde etkilidir. Basınç arttıkça gazın çözünürlüğü artma eğilimindedir.

Günlük örnek: Gazlı içeceklerde kapağı açınca basınç düşer → CO₂ çözeltiden ayrılır.

Ortak iyon ve pH etkisi

Ortak iyon etkisi, iyonik çözeltilerde sık gelir: Aynı iyonu içeren bir tuz eklemek çözünürlüğü azaltabilir.

pH etkisi ise zayıf asit/baz tuzlarında önemlidir: Ortamın asidik/bazik olması dengeyi kaydırır.

Sınav ipucu: “Ortak iyon = çözünürlük azalır” kuralı, iyonik denge mantığıyla beraber düşünülmelidir.

6. bölüm

Derinleşme: Çözünme Hızı 6.sayfa

Derinleşme: Çözünme Hızı - 6. Sayfa

Derinleşme: Çözünme Hızı

Çözünürlükten farklı olarak; yüzey alanı, karıştırma, sıcaklık etkisi.

6/20

Hız–denge ayrımı

Çözünme hızı, bir maddenin belirli sürede ne kadar hızlı çözüldüğünü anlatır. Bu, dengeye ulaşıncaya kadar olan süreçtir.

Şekerin sıcak çayda hızlı çözünmesi → hız artışı
Ama “en fazla ne kadar çözünür?” sorusu → çözünürlük (denge)

Çözünme hızını artıran etkenler

Çözünme hızını artıran başlıca etkenler:

Yüzey alanı (toz haline getirme)
Karıştırma (tanecik temasını artırır)
Sıcaklık (taneciklerin hareketini artırır)

Kısa hafıza: “Temas + hareket” artarsa, hız artar.

Yaygın hata

Sınavlarda bazen “hız arttı → çözünürlük de arttı” gibi yanlış çıkarımlar beklenir.

Dikkat: Karıştırma ve yüzey alanı çoğunlukla çözünürlüğü değiştirmez, sadece dengeye daha hızlı ulaştırır.

7. bölüm

Derişim Kavramı 7.sayfa

Derişim Kavramı - 7. Sayfa

Derişim Kavramı

Nitel–nicel derişim; yüzde derişimler ve pratik okuma.

7/20

Derişim neyi anlatır?

Derişim, bir çözeltide çözünen miktarının çözelti ya da çözücü miktarına oranla “ne kadar yoğun” olduğunu gösterir.

TYT’de sık kullanılan yüzde derişimler:

Kütlece yüzde (% m/m): belirli kütlede çözeltide çözünenin kütlesi
Hacimce yüzde (% v/v): belirli hacimde çözeltide çözünenin hacmi
Kütle/hacim yüzde (% m/v): belirli hacimde çözeltide çözünenin kütlesi

Yüzde derişimleri okuma

% m/m ifadesinin matematiksel karşılığı:

% m / m = çözünen kütlesi / çözelti kütlesi \times 100

Okuma alışkanlığı: “%10 m/m” demek, 100 g çözeltide 10 g çözünen var demektir.

Kütle/hacim yüzde

% m/v özellikle sağlık ve laboratuvar dilinde yaygındır.

Örnek okuma: “%5 m/v” → 100 mL çözeltide 5 g çözünen.

Not: Burada sadece kavram okumayı amaçlıyoruz; hesap sorularında birimleri dikkatle takip et.

8. bölüm

Molarite ve Molalite 8.sayfa

Molarite ve Molalite - 8. Sayfa

Molarite ve Molalite

Birinci derece nicel derişimler; birim farkları ve kullanım alanları.

8/20

Molarite

Molarite (M), çözeltinin 1 litresindeki çözünen mol sayısıdır. Hacme bağlı olduğu için sıcaklıkla değişebilir (hacim değişirse).

M = n / V

Burada n: mol sayısı, V: litre cinsinden çözelti hacmidir.

Molalite

Molalite (m), 1 kg çözücüdeki çözünen mol sayısıdır. Kütleye bağlı olduğu için sıcaklıkla çok daha az etkilenir.

m = n / m (çözücü)

AYT vurgusu: Kolligatif özelliklerde sıkça molalite kullanılır.

Hızlı karşılaştırma

Özellik	Molarite (M)	Molalite (m)
Pay	mol çözünen	mol çözünen
Payda	L çözelti	kg çözücü
Sıcaklık etkisi	Hacim değişirse etkilenir	Kütle sabit → daha kararlı
Sık kullanım	Genel çözelteler	Kolligatif, termodinamik

9. bölüm

Normalite ve Eşdeğerlik 9.sayfa

Normalite ve Eşdeğerlik - 9. Sayfa

Normalite ve Eşdeğerlik

Asit-baz ve redoks bağlamında; eşdeğer kütle fikri.

9/20

Normalite fikri

Normalite (N), 1 litre çözeltideki eşdeğer madde miktarını ifade eder. Eşdeğer kavramı, tepkime türüne göre değişir.

Önemli: Normalite tek başına “maddenin özelliği” değildir; hangi tepkimeye göre tanımlandığı söylenmelidir.

Eşdeğerlik nereden gelir?

Asit–baz örneğinde eşdeğerlik, genellikle verilen/alınan H⁺ sayısıyla ilişkilidir.

Redoks örneğinde eşdeğerlik, aktarılan elektron sayısına bağlanır.

Sınav yaklaşımı: “n-faktörü” (etkin H⁺/OH⁻/e⁻ sayısı) sorulursa, tepkimeyi göz önüne al.

Normalite–molarite ilişkisi

AYT’de bazen şu ilişkiyle karşılaşılır (tanım amaçlı):

N = M \times n

Burada n, tepkimeye göre değişen “eşdeğerlik faktörü” gibi düşünülür.

10. bölüm

Seyreltme ve Karışım Problemleri 10.sayfa

Seyreltme ve Karışım Problemleri - 10. Sayfa

Seyreltme ve Karışım Problemleri

Derişim korunumu, hacim–miktar ilişkileri ve tipik sınav yaklaşımları.

10/20

Seyreltme mantığı

Seyreltme, çözeltiye çözücü ekleyerek derişimi azaltmaktır. Çözünen madde miktarı değişmez.

Korunum: Seyreltmede “mol sayısı” korunur; hacim artar, derişim düşer.

Seyreltme bağıntısı

Sınavlarda en yaygın kullanılan ilişki:

M_{1} \times V_{1} = M_{2} \times V_{2}

Dikkat: V birimi litre olmalı; iki taraf aynı birimde yazılmalı.

Karışım problemlerinde strateji

Karışım sorularında ise “toplam çözünen” yaklaşımı iş görür:

Her çözeltiden gelen çözünen miktarını ayrı düşün
Toplam çözüneni ve toplam hacmi (veya kütleyi) birleştir

Tipik tuzak: Hacimler her zaman toplanır varsayımı bazı ileri problemlerde sorgulanabilir; ancak lise düzeyi sorularda çoğunlukla toplanır kabul edilir.

Karışımlar Konu Anlatımı