Çözeltiler; derişime ve çözünen türüne bağlı olarak farklı fiziksel özellikler gösterebilir.

• İletkenlik: İyon içeren çözeltiler genelde elektriği iletir.
• Yoğunluk: Çözünen miktarı artınca çoğu kez yoğunluk artar.
• Kaynama/donma davranışı: Saf çözücüye göre değişebilir (kolligatif etkiler).

Elektrolit–elektrolit olmayan ayrımı:

Günlük yaşam bağlamı:

• Serumların “izotonik” ayarlanması → hücrelerin su dengesi korunur.
• Kışın yollara tuz atılması → donma noktasını düşürme fikriyle ilişkilidir.

Kolligatif özellikler, çözelti içindeki tanecik sayısına bağlı değişimlerdir. “Taneciğin türü”nden çok “kaç tane tanecik” olduğu önem kazanır.

Buhar basıncı, sıvı yüzeyinden kaçan taneciklerin oluşturduğu basınçtır. Uçucu olmayan bir madde eklenince:

• Yüzeydeki çözücü taneciklerinin “kaçma olasılığı” azalır.
• Buhar basıncı genellikle düşer.

AYT’de ideal çözelti yaklaşımıyla “orantı” yorumları gelir:

• Çözünen tanecik sayısı artarsa → buhar basıncı düşmesi artar.
• Elektrolit çözünenlerde iyonlaşma nedeniyle tanecik sayısı artabilir.

Kaynama, sıvının buhar basıncının dış basınca eşit olduğu anda gerçekleşir.

Uçucu olmayan çözünen eklenince buhar basıncı düşer → eşitlenmek için daha fazla enerji gerekir → kaynama noktası yükselir.

Bu etki “tanecik sayısı” ile güçlenir:

• Aynı molalitede, iyonlaşan çözünen (tuz gibi) → daha çok tanecik → daha büyük etki.
• Şeker gibi iyonlaşmayan çözünen → tanecik sayısı mol sayısıyla sınırlı.

Kavramsal gösterim (bağıntı ismi öğrenmek için):

ΔT_b: kaynama noktası artışı; m: molalite. Orantı, “artan tanecik → artan etki” fikrini simgeler.

Donma, sıvı–katı dengesinin kurulduğu sıcaklıktır. Uçucu olmayan bir çözünen eklendiğinde:

• Çözücünün kristal örgü kurması zorlaşır.
• Denge daha düşük sıcaklıkta kurulur → donma noktası düşer.

Antifriz örneği:

Bu iki etki birlikte, geniş sıcaklık aralığında güvenli kullanım sağlar.

Kavramsal gösterim:

Ozmoz, yarı geçirgen bir zardan çözücünün geçerek derişim farkını azaltma eğilimidir.

• Zar çözücüyü geçirir, çözüneni büyük ölçüde geçirmez.
• Çözücü, genelde daha seyreltik taraftan daha derişik tarafa geçer.

Ozmotik basınç, ozmozu durdurmak için uygulanması gereken basınç gibi düşünülebilir.

Çözelti türleri (hücre örneğiyle):

Karışımları ayırmada hedef, bileşenlerin fiziksel özellik farklarını kullanmaktır (tanecik boyutu, yoğunluk, mıknatıslanma...).

Süzme (filtrasyon), çözünmeyen katı–sıvı karışımlar için kullanılır:

• Kumlu su → filtre kağıdı kumları tutar.
• Çözeltiler (tuzlu su) süzme ile ayrılmaz; çünkü çözünen tanecikler çok küçüktür.

Dekantasyon (üst sıvıyı aktarma) ve santrifüj yoğunluk farkından yararlanır.

• Çöken katı varsa üstteki sıvı dikkatle aktarılır.
• Santrifüj, çökelmeyi hızlandırır; laboratuvarda yaygındır.

Buharlaştırma, çözücüyü uçurarak çözüneni elde etme yöntemidir (uçucu olmayan çözünen için).

Damıtma (distilasyon), kaynama noktası farkına dayanır:

• Basit damıtma: Kaynama noktaları belirgin farklıysa.
• Fraksiyonlu damıtma: Kaynama noktaları yakınsa (kolonla daha iyi ayırım).

Kristallendirme, çözünürlük farkına dayanır. Çözünenin kristal halinde ayrılması amaçlanır.

• Sıcaklık değişimiyle çözünürlük farkı oluşturulabilir.
• Saf kristal elde etmeye uygundur.

Kromatografi, bileşenlerin durağan faz ve hareketli faz arasında farklı dağılım göstermesine dayanır.

• Kağıt kromatografisi: Mürekkep renklerinin ayrılması
• İnce tabaka (TLC): Organik karışımların ayrılması

Ekstraksiyon (özütleme), iki karışmayan sıvı arasında çözünenin daha iyi çözüldüğü faza alınmasıdır.

Soru köklerinde “hangi çözücü seçilir?” denirse: benzer benzeri çözer + güvenlik + uçuculuk gibi ölçütler birlikte düşünülür.

Çözücü seçimi için hızlı kontrol listesi:

• Hedef maddeyi iyi çözmeli
• Diğer bileşenleri mümkün olduğunca az çözmeli
• Kolay ayrılabilmeli (uçuculuk, yoğunluk farkı)
• Güvenli ve ekonomik olmalı

Kolloidler, tanecik boyutu çözelti ile süspansiyon arasında olan sistemlerdir.

• Çökelme belirgin değildir; uzun süre dağınık kalabilir.
• Işık saçılması görülebilir → Tyndall etkisi.

Kolloidlerin kararlılığı (dağınık kalması) bazı faktörlere bağlıdır:

• Taneciklerin elektriksel yüklenmesi (itme kuvveti)
• Dağıtıcı ortamın özellikleri
• Elektrolit eklenmesiyle pıhtılaşma (koagülasyon)

Bu sayfa, karışımlar konusunu tek soruda birleştiren “karma” bakış açısını güçlendirmek içindir. Çoğu AYT sorusu, şu üçlüden en az ikisini aynı anda kullanır:

• Çözünürlük/doygunluk
• Derişim (M, m, %, seyreltme)
• Ayırma yöntemi seçimi

Strateji 1 — Önce türü belirle: Çözelti mi, kolloid mi, süspansiyon mu?

Strateji 2 — Derişim korunumu: Seyreltmede veya karıştırmada çoğu zaman “çözünen miktarı” üzerinden gidilir.

Tek cümlelik kontrol:

Son tavsiye: İşlemden önce “hangi büyüklük korunur?” sorusunu kendine sor (mol mü, kütle mi, hacim mi?).