1. bölüm
Cümlede Ögeler 11.sayfa
Lise • TYT • AYT • Dil Bilgisi
Cümlede Ögeler
Yüklemi bul, soruları sırayla sor: öge sorusu çözülür.
Sayfa 11/20
Yüklem Nasıl Bulunur?
Yüklem cümlenin yargısıdır. Genelde sonda olur ama her zaman değil.
Örnek
“Geldi bugün okuldan.” / “Bugün okuldan geldi.”
Temel Ögeler: Özne–Nesne
Özne
“Kim, ne?” yükleme sorulur. Gizli özne olabilir: “Geldim.” (ben)
Nesne
Belirtme hâli (-i) alan veya yalın nesne: “Kitabı okudum.” / “Kitap okudum.”
Yardımcı Ögeler
- Dolaylı tümleç: -e, -de, -den ekli; “Nereye? Nerede? Nereden?”
- Zarf tümleci: Zaman, durum, sebep, miktar; “Ne zaman? Nasıl? Niçin?”
- Edât tümleci: edatla kurulur: “Senin için geldim.”
Sınav Taktik
Öge sorularında önce yüklemi çiz, sonra cümledeki ekleri renkle ayır (özellikle -i, -e, -de, -den).
2. bölüm
Cümle Türleri 12.sayfa
Lise • TYT • AYT • Dil Bilgisi
Cümle Türleri
Yapısına, yüklemine ve anlamına göre sınıflandırma.
Sayfa 12/20
Yüklemine Göre: Fiil–İsim Cümlesi
Fiil cümlesi
Yüklem çekimli fiildir: “Okula gitti.”
İsim cümlesi
Yüklem isim/isim soyludur (ek-fiil ile): “Hava güzel.” “Ben öğrenciyim.”
Yapısına Göre
Basit
Tek yüklem: “Çalıştım.”
Birleşik
Yan cümlecik içerir: “Ders çalışınca başarı artar.”
Sıralı
Virgül/noktalı virgül ile: “Geldim, gördüm, yendim.”
Bağlı
Bağlaçla: “Geldim ama geç kaldım.”
Anlamına Göre
- Olumlu–olumsuz: geldi / gelmedi
- Soru: geldi mi? / kim geldi?
- Emir–istek: gel! / gelsin
- Ünlem: Ne güzel geldi!
3. bölüm
Anlatım Bozuklukları 13.sayfa
Lise • TYT • AYT • Dil Bilgisi
Anlatım Bozuklukları
AYT’de sık: mantık, yapı ve anlam hataları.
Sayfa 13/20
Anlam (Mantık) Bozuklukları
Çelişki
“Kesinlikle belki gelir.” gibi aynı cümlede zıtlık.
Gereksiz sözcük
“Aynı zamanda birlikte” gibi tekrar.
Anlamca yakın sözcük
“İndirim ve ucuzluk” gibi gereksiz yakınlık.
Yapı (Dil Bilgisi) Bozuklukları
Özne–yüklem uyumsuzluğu
“Biz okula gitti.” → “gittik”.
Tamlama yanlışlığı
Eksik/bozuk tamlama: “Bu kitapların kapak rengi” (doğrusu bağlama göre düzenlenir).
Zaman kayması
“Dün geliyorum.” gibi yanlış zaman kullanımı.
Çatı uyumsuzluğu
Etken–edilgen karışımı: “Kitap okundu ve ben çok sevindim.” (bağlama göre düzelt).
Düzeltme Yöntemi
3 Adım
- Cümlede anlam mı bozuk, yapı mı? Önce bunu seç.
- Özne–yüklem ve ekleri kontrol et.
- Gereksiz/çelişkili sözcükleri çıkar, cümleyi sadeleştir.
4. bölüm
Ek-Fiil ve Birleşik Yapılar 14.sayfa
Lise • TYT • AYT • Dil Bilgisi
Ek-Fiil ve Birleşik Yapılar
İsim cümlesi, birleşik zaman, birleşik fiil: ileri düzey köprü.
Sayfa 14/20
Ek-Fiil (imek) Nedir?
Ek-fiil, isim soylu kelimeleri yüklem yapar veya fiile birleşik zaman katar.
İsim cümlesi
“Ben öğrenciyim.” “Hava güzeldi.”
Birleşik Zaman
- Hikâye: -di (geliyordu)
- Rivayet: -miş (gelecekmiş)
- Şart: -se (geliyorsa)
Not
Birleşik zamanlarda iki ayrı zaman anlamı bulunur: ana kip + ek-fiilin kattığı ek anlam.
Birleşik Fiiller
Yardımcı fiille
“fark etmek”, “reddetmek”, “hissetmek”.
Kurallı birleşik fiil
Yeterlilik (bilmek), tezlik (vermek), süreklilik (durmak/kalmak), yaklaşma (… üzere).
5. bölüm
Fiilde Çatı 15.sayfa
Lise • TYT • AYT • Dil Bilgisi
Fiilde Çatı
Özne–yüklem ilişkisini değiştirir; AYT’de ayrıntılı gelir.
Sayfa 15/20
Etken–Edilgen
Etken
İşi yapan bellidir: “Öğrenci kitabı okudu.”
Edilgen
İşi yapan belirsiz/önemsiz: “Kitap okundu.” (yüklem genelde -l/-n)
Dönüşlü–İşteş
Dönüşlü
Özne hem yapan hem etkilenen: “Çocuk yıkandı.”
İşteş
Birlikte/karşılıklı: “Öğrenciler konuştu.” “İki arkadaş dövüştü.”
Geçişli–Geçişsiz
Geçişli fiiller nesne alır: “kitabı okudu”. Geçişsiz nesne almaz: “uyudu”.
Soru Çözümü
Önce nesne var mı diye bak. Nesne yoksa geçişsiz olabilir; ama edilgenlik/dönüşlülük nesneyi gizleyebilir.
6. bölüm
Ekler ve İnce Noktalar 16.sayfa
Lise • TYT • AYT • Dil Bilgisi
Ekler ve İnce Noktalar
Türkçede küçük ek farkları büyük anlam farkı doğurur.
Sayfa 16/20
Çekim Eklerinde Sık Karışanlar
Hâl eki mi yapım eki mi?
“yolcu” (yapım) ≠ “yolu” (hâl). Ölçüt: yapım eki yeni kelime yapar.
Zaman eki mi fiilimsi mi?
“-ınca/-ince” çoğu kez zarf-fiildir: “gelince”. Bağlama göre yan cümlecik kurar.
Kaynaştırma Harfleri
Ünlüyle biten kelimeye ünlüyle başlayan ek gelince araya y, ş, s, n girebilir: “araba-y-ı”, “iki-ş-er”, “o-n-un”.
Tuzak
Kaynaştırma harfini “ek” sanıp yapı analizini bozma; ses kolaylığıdır.
Ses Olayı + Yazım
- “ağız” → “ağzı” (ünlü düşmesi)
- “kitap” → “kitabı” (ünsüz yumuşaması)
- Ek geldiğinde değişimi takip et.
7. bölüm
Cümlede Anlam Bağları 17.sayfa
Lise • TYT • AYT • Dil Bilgisi
Cümlede Anlam Bağları
Koşul, neden, amaç, karşıtlık: paragraf ve cümle sorularına destek.
Sayfa 17/20
Neden–Sonuç / Amaç–Sonuç
Neden–sonuç
“Yağmur yağdığı için maç ertelendi.” (neden: yağmur)
Amaç–sonuç
“Sınavı kazanmak için çalışıyorum.” (amaç: kazanmak)
Koşul ve Karşıtlık
Koşul
“-se/-sa” veya anlamca şart: “Ders çalışırsan başarırsın.”
Karşıtlık
“ama, fakat, ancak, oysa” ile: “Çalıştı ama istediği olmadı.”
Cümleler Arası İlişki Soruları
İpucu
- Bağlaçları işaretle: çünkü/oysa/ancak/üstelik…
- İkinci cümle birincinin sonucu mu, açıklaması mı?
- Olumsuzluk–olumluluk dönüşlerine dikkat et.
8. bölüm
Metinde Dil Bilgisi 18.sayfa
Lise • TYT • AYT • Dil Bilgisi
Metinde Dil Bilgisi
Dil bilgisini metin içinde yakalama: bağlam, vurgu, anlatım.
Sayfa 18/20
Bağlam Okuma
Kuralı tek cümlede değil; paragrafın amacı içinde düşün. Özellikle zamir, bağlaç ve fiilimsi soruları bağlamla çözülür.
Örnek Yaklaşım
Bir kelimenin türünü bulurken önce “hangi kelimeyi etkiliyor?” diye sor. Etkilediği yer türü ele verir.
Vurgu ve Söz Dizimi
- Türkçede vurgu çoğu zaman sonda; ancak devrik yapı vurgu değiştirir.
- Yer değiştiren ögeler anlamı güçlendirebilir: “Bugün geldim.”
Sınav Notu
Devrik cümle yanlış değildir. Soru “anlatım bozukluğu” demedikçe devrikliği hata sanma.
Paragrafta Noktalama
Noktalama, cümle sınırlarını belirler. Uzun cümlede virgülün ayırdığı yerler öge çözümünü kolaylaştırır.
Mini Egzersiz (Çözüm Metinli)
“Beni dinle, sonra karar ver.” → Virgül iki eylemi ayırır; yüklemler “dinle” ve “karar ver” (sıralı cümle).
9. bölüm
Örnek Soru Çözüm Şablonları 19.sayfa
Lise • TYT • AYT • Dil Bilgisi
Örnek Soru Çözüm Şablonları
Etkileşim yok: soruyu gör, çözüm yolunu öğren.
Sayfa 19/20
Yazım–Noktalama Şablonu
Soru Tipi
Altı çizili yerin yazımı/noktalaması sorulur.
Çözüm Yolu
- Önce özel ad/ek ayrımı var mı?
- -de/-ki/-mi kontrolü yap.
- Bağlaç mı ek mi? “dahi” testi gibi.
Fiilimsi Şablonu
Soru Tipi + Çözüm
“Altı çizili sözcük aşağıdakilerden hangisiyle aynı görevde kullanılmıştır?”
- Fiilimsi ekini yakala (-ınca, -erek, -dik, -an…).
- İsmi mi niteliyor? → sıfat-fiil
- Fiile zaman/biçim mi katıyor? → zarf-fiil
- İsim gibi mi kullanılıyor? → isim-fiil
Öge Şablonu
Yüklem Merkezli
- Yüklemi bul.
- “Kim/ne yaptı?” → özne
- “Kimi/neyi?” → nesne
- “-e/-de/-den” → dolaylı tümleç
- Geri kalan zarf/edat tümleci olabilir.
10. bölüm
Karma Düzey: Zor Sorulara Yaklaşım 20.sayfa
Lise • TYT • AYT • Dil Bilgisi
Karma Düzey: Zor Sorulara Yaklaşım
Bir cümlede birden çok kural: öncelik sırası ve hızlı kontrol listesi.
Sayfa 20/20
Öncelik Sırası (Algoritma)
Adım Adım
- Noktalama → cümle sınırını netleştir.
- Yüklem → yargıyı bul.
- Fiilimsi → yan cümlecikleri ayır.
- Ek–kök → yapım/çekim ayrımı.
- Sözcük türü → isim/sıfat/zamir/zarf…
- Çatı ve uyum → AYT ayrıntısı.
Zor Karma Örnek (Çözümlemeli)
Hızlı Kontrol Listesi
−de bağlaç mı?−ki ayrı mı?Fiilimsi eki var mı?Yüklem nerede?Özne–yüklem uyumu?Çatı tutarlı mı?
Son Not
Zor sorular “tek kural” değil, “kural bileşimi” ister. Öncelik sırasını bozmadan ilerlersen hata oranı düşer.