1. bölüm

Felsefe Nedir? Alanı Ne Demektir? 1.sayfa

Felsefe’nin Alanı - 1. Sayfa

Lise • TYT • AYT

Felsefe Nedir? Alanı Ne Demektir?

Felsefenin merak ettiği sorular, yöntemi ve diğer disiplinlerle ilişkisi.

Sayfa 1/20 Konu anlatımı Temelden zora

Başlangıç: Felsefe ‘ne ile ilgilenir’?

Felsefe, gündelik soruları ‘temel ilkeler’ düzeyine indirerek yeniden sorar.

Varlık nedir? ‘Var olmak’ ne demektir?
Bilgiye nasıl ulaşırız? Ne zaman ‘biliyorum’ deriz?
Değer nedir? İyi-kötü, doğru-yanlış nasıl temellendirilir?
Akıl yürütme nasıl işler? Argüman nedir?
İnsan kimdir? Zihin-beden, özgür irade, bilinç soruları.

Felsefenin ayırt edici özelliği

Kavramsal netlik: ‘adalet’, ‘özgürlük’, ‘bilgi’ gibi kavramları açıklığa kavuşturur.
Temellendirme: Sadece ‘öyle’ demek yerine gerekçe ister.
Eleştirellik: Varsayımları görünür kılar ve sınar.
Bütüncüllük: Bir soruyu farklı alanların ışığında birlikte değerlendirir.

2. bölüm

Felsefenin Ana Dalları 2.sayfa

Felsefe’nin Alanı - 2. Sayfa

Lise • TYT • AYT

Felsefenin Ana Dalları

Felsefe, sorularını farklı alt disiplinlerde sistemli biçimde inceler.

Sayfa 2/20 Konu anlatımı Temelden zora

Ana dallar ve odak noktaları

Ontoloji (Varlık felsefesi)	Varlığın yapısı, türleri, ‘var olmak’ ve ‘gerçeklik’ kavramları.
Epistemoloji (Bilgi felsefesi)	Bilginin kaynağı, doğruluk ölçütleri, şüphe, gerekçelendirme.
Etik (Ahlak felsefesi)	İyi-kötü, doğru eylem, erdem, sorumluluk ve özgür irade.
Mantık	Doğru düşünmenin kuralları, geçerli çıkarım, safsatalar.
Estetik	Güzellik, sanat, beğeni, sanat eserinin anlamı.
Siyaset felsefesi	Devlet, adalet, hak, özgürlük, meşruiyet.

Neden dallara ayrılır?

Soruların odak değişimi farklı kavram setleri gerektirir.
Yöntemler farklılaşabilir: Mantıkta biçimsel analiz, etik ve siyaset alanında normatif tartışma vb.
Dallar birbirinden kopuk değildir: Örneğin etik tartışma, insan doğası (ontoloji) ve özgür irade (zihin felsefesi) varsayımlarına dayanır.

3. bölüm

Ontoloji: Varlık Üzerine Sorular 3.sayfa

Felsefe’nin Alanı - 3. Sayfa

Lise • TYT • AYT

Ontoloji: Varlık Üzerine Sorular

Varlık felsefesi, ‘ne var?’ sorusunu en temel düzeyde ele alır.

Sayfa 3/20 Konu anlatımı Temelden zora

Ontolojinin temel problemleri

Varlık türleri: Maddi (taş), zihinsel (düşünce), soyut (sayı, adalet) varlıklar var mıdır?
Değişim: Bir şey değişince aynı şey olarak kalır mı?
Öz–ilinti: Bir varlığın ‘olmazsa olmaz’ özellikleri ile sonradan eklenen özellikleri nasıl ayrılır?
Nedensellik: Olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkisi zorunlu mudur?
Gerçeklik: Görünen ile gerçek olan aynı mıdır?

1

Monizm

Gerçekliğin tek bir temel varlıktan oluştuğunu savunur (ör. sadece madde ya da sadece ruh).

2

Düalizm

Gerçekliğin iki temel tözden oluştuğunu savunur (ör. zihin ve beden).

3

Plüralizm

Gerçekliğin birden çok temel unsurdan oluştuğunu savunur.

4

İdealizm / Realizm

Zihnin rolünü ve dış dünyanın bağımsızlığını farklı biçimlerde yorumlar.

4. bölüm

Epistemoloji: Bilgi Nedir? 4.sayfa

Felsefe’nin Alanı - 4. Sayfa

Lise • TYT • AYT

Epistemoloji: Bilgi Nedir?

Bilginin kaynağı, doğruluğu ve sınırları üzerine düşünür.

Sayfa 4/20 Konu anlatımı Temelden zora

Bilgi ile ilgili ana sorular

Bilgi duyulardan mı gelir, akıldan mı?
‘İnanmak’ ile ‘bilmek’ arasındaki fark nedir?
Doğruluk ölçütü: uygunluk, tutarlılık, yararlılık?
Şüphecilik: Kesin bilgi mümkün mü?
Gerekçelendirme: Bir iddia hangi şartlarda kabul edilir?

Klasik yaklaşımlar (özet)

Rasyonalizm	Bilginin temel kaynağı akıldır; zorunlu doğrular akıl yoluyla bilinir.
Empirizm	Bilginin kaynağı deney/duyudur; zihinde doğuştan bilgi yoktur.
Kritisizm	Bilginin oluşumunda hem deney hem akıl rol oynar; ‘bilmenin koşulları’ araştırılır.
Pozitivizm	Metafiziği dışarıda bırakıp gözlenebilir olgulara dayanmayı vurgular.

5. bölüm

Etik: Ahlaki Değer ve Doğru Eylem 5.sayfa

Felsefe’nin Alanı - 5. Sayfa

Lise • TYT • AYT

Etik: Ahlaki Değer ve Doğru Eylem

İnsanın nasıl yaşaması gerektiğini ve doğru davranışı temellendirir.

Sayfa 5/20 Konu anlatımı Temelden zora

Etik soruları neler sorar?

İyi nedir? ‘İyi’ bir amaç mı, sonuç mu, niyet mi?
Bir eylemi doğru yapan şey nedir?
Evrensel ahlak ilkeleri var mıdır?
Özgür irade yoksa sorumluluk olur mu?
Erdemli insan nasıl yetişir?

☺

Eudaimonist (Mutlulukçu) çizgi

İyi yaşamı mutluluk/iyi oluşla ilişkilendirir; erdem merkezli yorumlar yaygındır.

✓

Deontoloji (Görev etiği)

Doğru eylem, sonuçtan çok ilkeye/kurala uygunlukla değerlendirilir.

Σ

Faydacılık (Sonuççu)

Doğru eylem, toplam yararı/mutluluğu artırandır.

★

Erdem etiği

Eylemden önce karaktere odaklanır: iyi insan iyi eylem üretir.

6. bölüm

Estetik: Güzellik ve Sanat 6.sayfa

Felsefe’nin Alanı - 6. Sayfa

Lise • TYT • AYT

Estetik: Güzellik ve Sanat

Sanat eserini, güzelliği ve beğeni yargılarını felsefi olarak sorgular.

Sayfa 6/20 Konu anlatımı Temelden zora

Estetik hangi sorularla uğraşır?

Güzel olan şeyin ölçütü var mı, yoksa beğeni kişisel mi?
Sanat eseri ‘taklit’ mi, ‘yaratım’ mı?
Bir eserin değeri, sanatçının niyetine mi, izleyicinin yorumuna mı bağlı?
Sanat ahlaktan bağımsız mıdır?

Temel kavramlar

Estetik yargı	‘Bu güzeldir’ gibi değerlendirme cümleleri.
Sanat eseri	Biçim, içerik, anlam ve bağlamın birlikteliği.
Mimesis (taklit)	Sanatı doğanın/toplumun temsili olarak görme yaklaşımı.
Katarsis	Sanatın duygusal arınma/etkilenme sağladığı görüşü.

7. bölüm

Mantık: Doğru Düşünmenin Kuralları 7.sayfa

Felsefe’nin Alanı - 7. Sayfa

Lise • TYT • AYT

Mantık: Doğru Düşünmenin Kuralları

Argüman kurma, çıkarım ve tutarlılık üzerine yoğunlaşır.

Sayfa 7/20 Konu anlatımı Temelden zora

Mantığın ana hedefi

Önerme: Doğru ya da yanlış olabilen ifadeler.
Argüman: Önermelerden (öncüller) bir sonuca ulaşma.
Geçerlilik: Sonuç, öncüllerden zorunlu olarak çıkıyor mu?
Tutarlılık: İfadeler birbirini çelişkiye düşürüyor mu?

Bir argümanı çözümleme adımları

TYT/AYT’de argüman soruları bu adımları gerektirir.

1
Sonucu bul: Metin hangi iddiayı savunuyor?
2
Öncülleri ayıkla: Sonucu destekleyen gerekçeler hangileri?
3
Gizli varsayımları yakala: Söylenmeyen ama gerekli kabul edilen şeyler neler?
4
Geçerlilik kontrolü yap: Öncüller doğru olsa sonuç zorunlu mu?
5
Safsata (mantık hatası) ihtimalini araştır.

8. bölüm

Siyaset Felsefesi: Devlet, Hak ve Adalet 8.sayfa

Felsefe’nin Alanı - 8. Sayfa

Lise • TYT • AYT

Siyaset Felsefesi: Devlet, Hak ve Adalet

Toplumsal düzenin meşruiyeti ve adil kurumlar üzerine tartışır.

Sayfa 8/20 Konu anlatımı Temelden zora

Siyaset felsefesinin ana problemleri

Devlet neden vardır? Meşruiyet kaynağı nedir?
Hak ve özgürlüklerin sınırı nerede başlar/ biter?
Adalet: Eşitlik mi, hak ediş mi, fırsat eşitliği mi?
İtaat zorunlu mudur? Direniş hakkı var mıdır?
Toplum sözleşmesi fikri neyi açıklar?

L

Liberal yaklaşım

Bireysel hakları ve özgürlüğü merkeze alır; sınırlı iktidar vurgusu yapar.

T

Toplumcu çizgiler

Ortak yarar, dayanışma ve eşitlik temalarını öne çıkarır.

C

Cumhuriyetçi vurgu

Yurttaşlık erdemi, kamusal alan ve ortak iyi üzerinde durur.

≋

Otorite–özgürlük gerilimi

Düzen ihtiyacı ile özgürlük talebi arasındaki denge sorunu.

9. bölüm

Bilim Felsefesi: Bilgi Üretmenin Mantığı 9.sayfa

Felsefe’nin Alanı - 9. Sayfa

Lise • TYT • AYT

Bilim Felsefesi: Bilgi Üretmenin Mantığı

Bilimsel yöntemin doğası, sınırları ve bilimin güvenilirliği.

Sayfa 9/20 Konu anlatımı Temelden zora

Bilim felsefesinin soruları

Bilimsel bilgi ile gündelik bilgi arasındaki fark nedir?
Gözlem mi teori mi önce gelir?
Doğrulama mı, yanlışlama mı daha güçlü ölçüttür?
Bilimde ‘paradigma’ değişimi nasıl gerçekleşir?
Bilimsel açıklama nedir: yasa mı, model mi, nedensellik mi?

Sık geçen kavramlar

Hipotez	Sınanabilir geçici önerme.
Teori	Açıklayıcı ve sistemli kavramlar bütünü; hipotezden daha kapsamlı.
Model	Gerçekliği temsil eden, basitleştiren açıklama aracı.
Yanlışlanabilirlik	Bir iddianın testle çürütülebilir olması.

10. bölüm

Dil Felsefesi: Anlam Nasıl Kurulur? 10.sayfa

Felsefe’nin Alanı - 10. Sayfa

Lise • TYT • AYT

Dil Felsefesi: Anlam Nasıl Kurulur?

Sözcüklerin, cümlelerin ve iletişimin anlam yapısı.

Sayfa 10/20 Konu anlatımı Temelden zora

Dil felsefesi neyi sorgular?

Bir kelimenin anlamı nesnede mi, zihinde mi, kullanımda mı?
Cümlelerin doğruluk değeri nasıl belirlenir?
İfade–niyet–bağlam ilişkisi nedir?
‘Tanım’ yapmak neden zordur?
Dilin düşünceyi şekillendirdiği söylenebilir mi?

Tanım türleri (kısa)

1
Gerçek (öz) tanım: Bir şeyin zorunlu özelliklerini verir.
2
Adlandırıcı tanım: Terimin nasıl kullanılacağını bildirir.
3
İşlevsel tanım: Bir şeyi yaptığı işle tanımlar.
4
Örnekleyici tanım: Sınıfa giren örnekler üzerinden tanımlar.

Felsefe'nin Alanı Konu Anlatımı