1) Yer şekli kavramları (temel)

Yer şekli (relief), yeryüzünün yükselti ve engebelilik özelliklerinin tamamıdır. Türkiye’de relief; üç temel unsurun kesişiminde şekillenir:

• İç kuvvetler: Levha hareketleri, kırılma–kıvrılma, volkanizma, epirojenez.
• Dış kuvvetler: Akarsular, rüzgâr, buzullar, dalga–akıntı, yer altı suları.
• Malzeme: Kayaç türü (kalker, bazalt, tüf vb.) ve yapısal zayıflıklar (fay hatları).

2) Türkiye’nin konumu ve tektonik çerçeve

Türkiye; Alp-Himalaya orojenik kuşağı üzerinde, aktif tektonik süreçlerin etkilediği bir alandadır. Bu durum;

• dağ oluşumunun (kıvrım dağları) yaygın olmasına,
• fay hatları boyunca çöküntü ovaları ve grabenlerin gelişmesine,
• volkanik dağların ve lav platolarının görülmesine

neden olur.

1) Yükselti düzeni

Türkiye’de ortalama yükselti yüksektir; ancak asıl ayırt edici özellik engebeliliğin fazla olmasıdır. Genel olarak:

• Batıdan doğuya doğru ortalama yükselti artar.
• Kıyılarda, özellikle Karadeniz ve Akdeniz’de kıyı ile iç kesim arasındaki yükselti farkı belirgindir.
• İç kesimler geniş platolar ve havzalar içerir.

2) Temel birimler (özet tablo)

1) Uzanış ve sonuçları

Kuzey Anadolu Dağları Karadeniz kıyısına paralel uzanır. Bu boyuna uzanış;

• Kıyı ovalarının dar olmasına,
• Yamaç yağışlarının artmasına,
• İç kesimle kıyı arasında iklim farkının belirginleşmesine,
• Ulaşımda geçitlerin önem kazanmasına

neden olur.

2) Dağlık alanlarda tipik yer şekilleri

• Derin vadiler: Akarsuların eğimin fazla olduğu yerlerde yarma vadiler yaygındır.
• Heyelan alanları: Yağış + eğim + kil/marn gibi zayıf kayaçlar heyelan riskini artırır.
• Karst ve mağara: Kalkerli kesimlerde yer altı şekilleri görülebilir (bölgesel).

1) Torosların genel özellikleri

Toroslar; Akdeniz’e paralel uzanan önemli bir dağ kuşağıdır. Kıyı ile iç kesim arasında hızlı yükselti artışı görülür.

2) Akdeniz kıyısında beklenen sonuçlar

• Kıyı ovaları sınırlı ve yer yer parçalıdır.
• Akarsular kısa boylu ama eğimi fazla olduğundan aşındırma gücü yüksektir.
• Karst yaygındır: lapya, dolin, uvala, polye ve mağaralar.

3) Çukurova gibi istisnalar

Akdeniz’de bazı alanlarda akarsuların taşıdığı alüvyonlarla geniş deltalar oluşur. Çukurova bunun güçlü bir örneğidir.

1) Enine kıyı nedir?

Enine kıyı; dağların uzanışının denize dik olduğu kıyı tipidir. Bu durumda vadiler denize doğru “açık” olur ve kıyı çizgisi daha parçalı görünür.

2) Graben–horst sistemi (kırıklı yapı)

Ege’de genişlemeye bağlı kırılmalarla:

• Çöküntü alanları (grabenler) oluşur,
• Aralarda yükselen bloklar horst olarak gelişir.

3) Sonuçlar

• Geniş kıyı ovaları ve verimli tarım alanları görülebilir.
• Doğal limanlar ve koylar daha fazladır.
• Ulaşımda kıyı–iç kesim bağlantısı (vadiler üzerinden) görece kolaylaşır.

1) Geçiş bölgesi mantığı

Marmara Bölgesi; hem iklim hem de yer şekilleri açısından geçiş özellikleri gösterir. Bu geçiş, kıyı çizgisinde ve yükselti düzeninde okunabilir.

2) Boğazlar nasıl yorumlanır?

Boğazlar, deniz seviyesinin değiştiği dönemlerde vadilerin su altında kalmasıyla ilişkili düşünülür. Sınavlarda:

• “Deniz seviyesinin yükselmesi → vadilerin suyla dolması” mantığı,
• “Kıyı çizgisinin parçalanması” sonucu

üzerinden yorum yapılır.

3) Marmara’da kıyı şekilleri

• Koy–körfez çeşitliliği
• Yarımada ve adaların varlığı
• Fay hatları boyunca yerleşmenin yoğunlaştığı alanlar

1) Plato türleri

• Aşınım platoları: Uzun süreli aşınmayla oluşmuş, sonradan yükselmiş düzleşmiş yüzeyler.
• Volkanik platolar: Lavların geniş alanlara yayılmasıyla oluşur.
• Tektonik yükselmiş yüzeyler: Epirojenez ile yükselen alanlarda plato karakteri güçlenebilir.

2) İç Anadolu örneği

İç Anadolu’da platolar; akarsuların yataklarını derinleştirmesiyle parçalanır. Bu yüzden haritada “düz gibi görünen” alanlarda bile vadiler belirleyici olabilir.

3) Doğu Anadolu örneği

Doğu Anadolu’da yüksek platolar ve volkanik kütleler birlikte görülür. Yükselti fazla olduğundan iklim ve bitki örtüsü de relief ile güçlü ilişkilidir.

1) Ova oluşum yolları

• Tektonik ovalar: Faylarla çöken alanların alüvyonla dolması.
• Alüvyal ovalar: Akarsuların taşıdığı malzemeyi biriktirmesi.
• Delta ovaları: Akarsuyun denize döküldüğü yerde birikme hızının artması.

2) Havza kavramı

Havza, suların toplandığı alanı ifade eder. Kapalı havzada sular denize ulaşmadan göl veya bataklıkta son bulabilir.

3) Türkiye’de tipik örnekler

• Konya Ovası: İç kesimde geniş bir düzlüğün tarımsal önemi yüksektir.
• Ergene Ovası: Sanayi ve tarımın birlikte baskı oluşturduğu bir alandır.
• Çukurova: Delta karakteri belirgin; tarım ve nüfus yoğunluğu yüksek.

1) Akarsuyun gücü neye bağlıdır?

• Eğim: Eğim artarsa aşındırma gücü artar.
• Debi: Su miktarı artarsa taşıma gücü artar.
• Kayaç: Dayanıklı kayaçlarda aşınma yavaşlar, vadiler daha dar kalabilir.

2) Vadi tipleri (TYT-AYT)

• Çentik (yarma) vadi: Aşındırmanın dikey olduğu, dar ve derin vadiler.
• Geniş tabanlı vadi: Birikmenin arttığı, taşkın ovasının geliştiği vadiler.
• Kanyon vadi: Yatay tabakalı, dayanıklı kayaçlarda dik duvarlı vadiler.

3) Türkiye’de genel desen

Kıyı dağlarının bulunduğu alanlarda (Karadeniz, Akdeniz) çentik vadiler daha yaygındır. İç kesimlerde eğimin azaldığı yerlerde geniş tabanlı vadiler ve taşkın ovaları gelişebilir.

1) Karstın şartları

• Çözünebilen kayaç: Kalker (en yaygın), jips vb.
• Çatlaklı yapı: Suyun sızmasını kolaylaştırır.
• Yeterli su: Yağış ve kar erimeleri çözünmeyi hızlandırır.

2) Yüzey şekilleri

• Lapya: Kaya yüzeyindeki küçük çözünme olukları.
• Dolin: Huni biçimli çöküntü.
• Uvala: Dolinlerin birleşmesiyle geniş çanak.
• Polye: Daha büyük kapalı karst depresyonu; tabanında tarım yapılabilir.

3) Yer altı şekilleri

• Mağara ve yer altı galerileri
• Sarkıt–dikit–sütun gibi damlataş şekilleri
• Obruk: Tavan çökmesiyle oluşan derin çukur