1) Volkanik süreçlerin yer şekline etkisi

Volkanik faaliyet; lavların akması, kül–tüf birikmesi ve koni oluşumu ile reliefi değiştirir.

2) Volkanik dağlar ve çevresel etkiler

• Koni/stratovolkan: Katmanlı lav ve piroklastik birikimler.
• Kaldera: Büyük çökme çukuru; göl oluşumu görülebilir.
• Lav platoları: Lavların geniş alanlara yayılıp donmasıyla oluşur.

3) Tüf arazilerinde şekillenme

Tüf; görece kolay aşınır. Bu yüzden rüzgâr ve akarsu etkisiyle özgün oyuntu şekilleri gelişebilir.

1) Buzul şekillerinin oluşum koşulu

Buzul şekilleri için temel şart; yıl boyunca kar birikiminin erimeden kalabildiği yüksek ve soğuk ortamdır. Türkiye’de bu koşullar yalnızca bazı yüksek dağlarda görülür.

2) Tipik buzul aşındırma şekilleri

• Sirk (buzul çanağı): Dağın yüksek kesimlerinde çanak biçimli oyuk.
• Tekne (U) vadi: Buzulun genişleterek aşındırdığı vadi.
• Hörgüç kaya: Buzulun sürtünme etkisiyle şekillenmiş kaya çıkıntısı.

3) Tipik buzul biriktirme şekilleri

• Moren: Buzulun taşıyıp biriktirdiği kaya–toprak yığınları.
• Buzul gölleri: Sirk veya moren seti gerisinde su birikimi.

1) Heyelan (toprak kayması)

Heyelan; suya doymuş zemin veya zayıf tabakaların eğimli arazide kaymasıdır. Riski artıran başlıca faktörler:

• Şiddetli ve sürekli yağış
• Eğim fazlalığı
• Kil, marn gibi kaygan/zayıf kayaçlar
• Bitki örtüsünün tahribi ve yanlış arazi kullanımı

2) Kaya düşmesi

Dik yamaçlarda, donma–çözülme gibi fiziksel ayrışma süreçleri kaya düşmesini tetikleyebilir.

3) Çığ

Çığ; kar örtüsünün eğimli yamaçtan kütle halinde akmasıdır. Yüksek dağlık alanlarda, özellikle kışın risk artar.

1) Rüzgâr aşındırması

• Deflasyon: İnce malzemenin (toz, kum) rüzgârla süpürülmesi.
• Korrozyon: Taşınan kumların yüzeyi zımpara gibi aşındırması.

2) Rüzgâr biriktirmesi

• Kumullar: Kum birikimi; rüzgâr yönüne göre farklı şekiller alabilir.
• Lös: Çok ince tozların geniş alanlara yayılıp birikmesi (yerel ölçekte düşünülebilir).

3) Türkiye’de nerelerde beklenir?

Rüzgâr etkisi; kuraklık arttıkça ve bitki örtüsü zayıfladıkça belirginleşir. İç kesimlerde, geniş düzlüklerde ve bazı havzalarda rüzgâr şekilleri daha olasıdır.

1) Göl oluşumuna göre sınıflama

• Tektonik göller: Faylarla çöken alanlarda su birikimi.
• Karstik göller: Obruk/polye gibi karst çukurlarında su birikimi.
• Volkanik göller: Kaldera veya krater çukurlarında su birikimi.
• Set gölleri: Heyelan, alüvyon veya moren gibi doğal setlerle oluşan göller.

2) Kapalı havza mantığı

Kapalı havzada sular dışarı akmadığı için buharlaşma ve tuzluluk daha belirgin olabilir. Bu çıkarım; iklim ve su bilançosuyla birlikte değerlendirilir.

1) Delta oluşması için temel koşullar

• Bol alüvyon taşıyan akarsu
• Sığ kıta sahanlığı (birikmeye elverişli)
• Dalga ve akıntı etkisinin zayıf olması
• Kıyıda çukur derinliğin az olması

2) Delta şekilleri ve eşlik eden unsurlar

• Lagün (kıyı set gölü): Kıyı kordonu gerisinde sığ su kütlesi
• Bataklık/sazlık: Alçak ve suya doygun alanlar
• Kıyı oku/kordonu: Birikme ile uzanan kıyı şekilleri

1) Yükselti etkisi

Yükselti arttıkça sıcaklık genelde düşer. Bu durum:

• Karın yerde kalma süresini uzatır (yüksek dağlarda),
• Fiziksel ayrışmayı artırabilir (donma–çözülme),
• Bitki örtüsünü ve toprak gelişimini değiştirir.

2) Bakı (yamaç yönü)

Kuzey Yarımküre’de güneşlenme farkı nedeniyle:

• Güneye bakan yamaçlar daha sıcak/kurak olabilir,
• Kuzeye bakan yamaçlar daha serin/nemli kalabilir.

Bu fark; kar erime zamanı, bitki yoğunluğu ve erozyon tipini etkileyebilir.

3) Yerel örnek mantık

Aynı dağ kütlesinin farklı yamacında; bir yanda orman, diğer yanda bozkır görülebilir. Sınavlarda bu durum “bakı” ve “deniz etkisi” ile açıklanır.

1) Barajlar ve akarsu sistemleri

• Biriktirme süreçleri baraj gölü gerisinde yoğunlaşabilir.
• Aşağı çığırda alüvyon azalınca delta gelişimi yavaşlayabilir.
• Yatak düzeni değişince taşkın dinamiği ve kıyı beslenmesi etkilenir.

2) Yol ve yapılaşma

Dağlık arazide yol açma çalışmaları; yamaç kesitini değiştirip heyelan riskini artırabilir. Kıyıda dolgu alanları kıyı çizgisini yapay biçimde değiştirebilir.

3) Erozyon ve toprak koruma

• Bitki örtüsü tahribi → yüzey akışı artışı → erozyon hızlanması
• Teraslama ve ağaçlandırma → yüzey akışını azaltma

1) Harita sorularında 5 hızlı kontrol

1. Uzanış: Dağlar kıyıya paralel mi, dik mi?
2. Yükselti değişimi: Kısa mesafede büyük fark var mı?
3. Akarsu ağı: Kısa boylu–hızlı mı, uzun–menderesli mi?
4. Ova tipi: Delta mı, tektonik mi, alüvyal mi?
5. İklim işareti: Yağışlı mı kurak mı? (Heyelan–rüzgâr–karst ipuçları)

2) Karşılaştırma şablonları

1) Sistem yaklaşımı

Türkiye’nin yer şekillerini “parçalar” halinde değil, bir sistem halinde okumak gerekir:

• Tektonik yapı (dağ oluşumu, kırık hatları) → temel iskelet
• İklim (yağış, sıcaklık) → aşınma türü ve hız
• Kayaç (kalker, bazalt, kil) → karst/heyelan/direnç farkı
• Akarsu ağı → vadi, ova, delta oluşumu
• İnsan → süreçleri hızlandırma/yavaşlatma

2) Zor soru stratejisi

3) Örnek üst seviye soru seti