Boşaltım; hücre metabolizması sonucu oluşan, vücutta birikirse zararlı olabilen maddelerin ve fazla su-tuzun vücuttan uzaklaştırılmasıdır. Amaç “kirli” maddeleri atmak değil, asıl olarak iç dengenin (homeostaz) korunmasını sağlamaktır.

• Azotlu atıklar: Amonyak, üre, ürik asit gibi.
• Fazla iyonlar: Na⁺, K⁺, Cl⁻ vb.
• Fazla su ve metabolik artıklar.

• Kanı filtrelemek ve uygun idrarı oluşturmak.
• Su-tuz dengesini ayarlamak (osmoregülasyon).
• Asit-baz dengesine katkı vermek.
• Kan basıncı ve hacmini dolaylı kontrol etmek (hormonlar üzerinden).
• Atık maddeleri uzaklaştırmak.

Dışkılama (defekasyon) sindirim kanalında emilmeyen artıkların atılmasıdır. Boşaltım ise hücresel metabolizma ürünlerinin ve fazla su-tuzun atılmasıdır. Bu iki süreç aynı şey değildir.

• En kritik gerekçe: homeostaz (kanın osmolaritesi, pH, hacim).
• Böbrek “sadece süzgeç” değildir: geri emilim ve salgılama ile seçici çalışır.

1. Süzülme (filtrasyon): Kan plazması belirli bir elekten geçer.
2. Geri emilim (reabsorpsiyon): Yararlı maddeler ve su tekrar kana alınır.
3. Salgılama (sekresyon): Bazı maddeler tüplere bilinçli olarak eklenir.

• Su-tuz ayarı → kan basıncı/kan hacmi etkilenir.
• Asit-baz düzeni → pH dengesi korunur.
• Hormon etkileri → bazı hormonlar böbrekte üretilir/aktiflenir.

• Korteks (kabuk): Dış kısım. Nefronun bazı bölümleri burada bulunur.
• Medulla (öz): İç kısım. Piramit yapılar, yoğunlaşma mekanizmasıyla ilişkilidir.
• Pelvis renalis (böbrek havuzcuğu): Toplanan idrarın üretere geçtiği bölüm.

• Korteks → glomeruluslar ve birçok kıvrımlı tüp bölümü.
• Medulla → Henle kulpu ve toplayıcı kanalların önemli kısmı.

Nefron, böbreğin işlevsel birimidir. İdrarın oluşumundaki filtrasyon–geri emilim–salgılama süreçleri nefronda gerçekleşir.

1. Bowman kapsülü + Glomerulus (Malpighi cisimciği)
2. Proksimal kıvrımlı tüp
3. Henle kulpu
4. Distal kıvrımlı tüp
5. Toplayıcı kanal

• Glomerulus: Kılcal damar yumağı (kan tarafı).
• Bowman kapsülü: Süzülen sıvının toplandığı kapsül (tüp tarafı).

Glomerulustaki yüksek basınçla kan plazmasının bir kısmı Bowman kapsülüne geçer. Bu sıvıya glomerüler filtrat denir.

Filtrat plazmaya benzer ama büyük proteinler ve hücreler yoktur; bu nedenle daha sonra mutlaka “düzenlenir”.

• Afferent ve efferent damar özellikleri basıncı etkiler.
• Kan basıncı değişimleri filtrasyonu etkileyebilir.

Yararlı maddelerin büyük kısmı proksimal tüpte geri emilir. Bu nedenle hücreler enerji gerektiren taşımalara uyumlu olabilir.

• Glikoz ve aminoasitler → büyük oranda geri emilir.
• Su → önemli kısmı geri emilir.
• Na⁺, Cl⁻, HCO₃⁻ gibi iyonlar.

Bazı ilaçlar/atıklar tüpe salgılanabilir; ancak TYT’de vurgu genellikle geri emilimin çok oluşudur.

Henle kulpu, medullada yoğunluk gradyanı oluşmasına katkı vererek idrarın yoğunlaştırılmasını mümkün kılar.

Kulpun etkisi damar yapıları ve toplayıcı kanallarla birlikte düşünülür; tek başına değil.

Distal tüp ve toplayıcı kanallar, su-tuz dengesinin ince ayarında ve hormon yanıtında önemlidir.

• Birçok nefrondan gelen sıvı burada toplanır.
• Su geri emilimi hormonlara bağlı değişebilir.
• İdrarın hacmi/yoğunluğu belirginleşir.

ADH, su dengesini korur; özellikle toplayıcı kanallarda su geri emilimini artırır.

Çok terleme → su kaybı ↑ → çoğunlukla ADH etkisi ↑ → daha az ve daha koyu idrar beklenebilir.

Aldosteron distal tüp/toplayıcı kanalda Na⁺ geri emilimini artırma eğilimindedir. Sodyumu çoğu zaman su izler.

• RAAS, kan basıncının hormonlarla düzenlenmesine örnektir.
• “Sodyum tutulumu” çoğu zaman “su tutulumu” ile birlikte düşünülür.