Canlılar ve Çevre 11.sayfa
Canlılar ve Çevre
Fosfor Döngüsü ve Ötrifikasyon
Fosfor; ATP, DNA, RNA ve fosfolipitlerin yapısında bulunur. Fosfor döngüsü daha çok kayaç–toprak–su arasında gerçekleşir.
- Gübre ve atıklarla sulara aşırı fosfat/nitrat karışması
- Alg patlaması → ışık azalması → su bitkilerinde azalma
- Ayrıştırma artar → çözünmüş oksijen düşer
- Balık ölümleri ve biyoçeşitlilik kaybı
Canlılar ve Çevre 12.sayfa
Canlılar ve Çevre
Popülasyon Ekolojisi: Temeller
Popülasyon ekolojisi; bir türün belirli alandaki birey sayısını, dağılımını ve zaman içindeki değişimini inceler.
- Yoğunluk: Birim alandaki birey sayısı.
- Dağılım: Kümeli, düzenli, rastgele.
- Doğum–ölüm: Nüfus dinamiğini belirler.
- Göç: İç göç (immigrasyon) ve dış göç (emigrasyon).
Canlılar ve Çevre 13.sayfa
Canlılar ve Çevre
Popülasyon Büyüme Modelleri
Kaynakların sınırsız olduğu ideal koşullarda büyüme üstel görünebilir; gerçek ekosistemlerde ise taşıma kapasitesi nedeniyle büyüme genellikle lojistiğe yaklaşır.
Canlılar ve Çevre 14.sayfa
Canlılar ve Çevre
Taşıma Kapasitesi ve Sınırlayıcı Faktörler
Taşıma kapasitesi (K), çevrenin uzun süre destekleyebileceği maksimum popülasyon büyüklüğüdür. K sabit bir sayı gibi düşünülse de mevsimsel ve insan etkileriyle değişebilir.
- Yoğunluğa bağlı: hastalık, parazit, rekabet, avcılık.
- Yoğunluğa bağımsız: don, kuraklık, yangın, sel gibi abiyotik olaylar.
Canlılar ve Çevre 15.sayfa
Canlılar ve Çevre
Yaşam Tarihi: r ve K Stratejileri
Türlerin üreme ve hayatta kalma stratejileri çevre koşullarına göre şekillenir. Ekolojide sık kullanılan karşılaştırma: r-stratejisi ve K-stratejisi.
- Çok sayıda yavru, düşük bakım
- Hızlı gelişim, erken üreme
- Değişken çevrelerde avantaj
- Örnek: bazı böcekler, yabani otlar
- Az sayıda yavru, yüksek bakım
- Yavaş gelişim, geç üreme
- Daha kararlı çevrelerde avantaj
- Örnek: büyük memeliler, uzun ömürlü ağaçlar
Canlılar ve Çevre 16.sayfa
Canlılar ve Çevre
Komünite Ekolojisi ve Süksesyon
Komünite ekolojisi, tür çeşitliliği ve türler arası ilişkileri inceler. Süksesyon (ardıllık), bir alandaki komünitenin zamanla değişmesidir.
Canlılar ve Çevre 17.sayfa
Canlılar ve Çevre
Biyoçeşitlilik ve Ekosistem Dayanıklılığı
Biyoçeşitlilik, gen düzeyi–tür düzeyi–ekosistem düzeyi çeşitliliği kapsar. Yüksek biyoçeşitlilik, ekosistemin değişimlere karşı dayanıklılığını artırabilir.
- Genetik çeşitlilik: Aynı tür içinde farklı aleller; uyum yeteneği.
- Tür çeşitliliği: Tür sayısı ve türlerin dağılım dengesi.
- Ekosistem çeşitliliği: Farklı habitat ve ekosistemlerin varlığı.
Canlılar ve Çevre 18.sayfa
Canlılar ve Çevre
İnsan Etkisi: Ekosistem Baskıları
İnsan faaliyetleri ekosistemleri doğrudan ve dolaylı etkiler. Etkiler çoğu zaman birbirini besleyen zincirler halinde ilerler.
- Habitat parçalanması: Yol, şehirleşme; göç yollarını keser, popülasyonları izole eder.
- Kirlilik: Hava, su, toprak; ağır metaller ve mikroplastikler biyobirikim yapabilir.
- İstilacı türler: Doğal düşmanı olmayan türler hızla yayılıp yerli türleri baskılar.
- Aşırı avlanma: Trofik zincirde dengesizlik; bazı türlerin patlaması.
- İklim değişimi: Biyomların kayması; fenoloji (çiçeklenme zamanı) değişimleri.
Canlılar ve Çevre 19.sayfa
Canlılar ve Çevre
Koruma Biyolojisi ve Sürdürülebilirlik
Koruma biyolojisi, türleri ve ekosistemleri uzun vadede sürdürülebilir şekilde korumayı hedefler. Etkili koruma için bilimsel veri + yerel katılım birlikte gerekir.
- Korunan alanlar: Milli parklar, tabiat parkları; habitat sürekliliği sağlar.
- Ekolojik koridorlar: Parçalanmış habitatları bağlayıp gen akışını destekler.
- Tür eylem planları: Tehlike altındaki türler için izleme ve müdahale.
- Sürdürülebilir kullanım: Avcılık, balıkçılık ve ormancılıkta kota–sezon–denetim.
- Restorasyon: Bozulan ekosistemin yeniden işlev kazanması (ağaçlandırma, sulak alan onarımı).
Canlılar ve Çevre 20.sayfa
Canlılar ve Çevre
Karma Sorular İçin Son Tekrar
Canlılar ve çevre konusu; enerji akışı, madde döngüleri ve popülasyon dinamikleri üzerinden bütüncül düşünmeyi gerektirir. AYT’de genellikle yorum ve sebep–sonuç soruları öne çıkar.
- Enerji azalırken madde döngü yapar: piramitler enerji sınırlamasını gösterir.
- Taşıma kapasitesi; rekabet, hastalık gibi yoğunluğa bağlı faktörlerle birlikte düşünülür.
- İnsan etkisi; habitat kaybı + kirlilik + iklim değişimi şeklinde ‘çoklu stres’ yaratır.
- Döngülerde aksama (özellikle fosfor/azot) sucul ekosistemlerde hızlı sonuç verir.
- Ötrifikasyon → alg patlaması → O2 azalması → balık ölümleri
- Habitat parçalanması → izolasyon → genetik çeşitlilik azalması → uyum zayıflaması
- Üst trofi düzeyleri → biyobüyütmeden daha çok etkilenir
