Dış Ticaretin Yapısı: İhracat, İthalat ve Ara MalıAYT

Türkiye’de üretimde kullanılan bazı girdiler ithal edilebildiği için dış ticaret sadece “satış-alış” değil, aynı zamanda üretim zinciri meselesidir.

• İhracat: Döviz kazandırır; ölçek ve verimlilik artışını teşvik edebilir.
• İthalat: Ara malı ve teknoloji erişimi sağlar; enerji ithalatı cari dengeyi etkiler.
• Ara malı bağımlılığı: Kur artışı → maliyet artışı → fiyatlara yansıma kanalı güçlenebilir.

Koruma Politikaları ve Gümrük

• Gümrük vergisi: İthal malın fiyatını yükseltir, yerli üreticiyi koruyabilir.
• Kota: İthal miktarını sınırlar.
• Karşı etkiler: Tüketici fiyatı artışı, verimlilik baskısının azalması, misilleme riskleri.

Finansal Sistem: Bankacılık ve Kredi KanalıAYT

Finansal sistem, tasarrufları yatırıma yönlendirir. Bankalar kredi vererek büyümeyi destekleyebilir; ancak risk yönetimi de kritiktir.

• Mevduat: Bankaların temel fon kaynağı.
• Kredi: Hanehalkı ve firmaların harcama/yatırımını etkiler.
• Faiz marjı: Banka kârlılığı ve kredi koşullarıyla ilgilidir.
• Takipteki alacak: Kredi riskinin göstergelerinden biri.

Finansal İstikrar ve Riskler

• Kur riski: Döviz geliri olmayanın döviz borcu taşıması kırılganlık yaratabilir.
• Vade uyumsuzluğu: Kısa vadeli fonla uzun vadeli kredi verme riski.
• Sermaye yeterliliği: Şoklara dayanıklılık.
• Güven: Finans piyasasında beklentiler hızlı değişebilir.

Kamu Borcu ve SürdürülebilirlikZor

Kamu borcu, geçmiş bütçe açıklarının birikimiyle oluşur. Önemli olan sadece borcun düzeyi değil; faiz yükü, vade yapısı ve gelir kapasitesidir.

• Faiz gideri: Bütçede payı arttıkça diğer harcamalara alan daralabilir.
• Borç çevirme: Vadesi gelen borcun yenilenebilmesi.
• Kur/para birimi riski: Döviz cinsi borçlarda kur şokları etkili olabilir.

Kredi Notu ve Risk Primi Mantığı

• Risk primi: Ülkeye borç verirken talep edilen ek getiri.
• Güven kanalı: Beklentiler bozulursa sermaye çıkışı ve finansman maliyeti artışı görülebilir.
• Politika tutarlılığı: Öngörülebilirlik risk algısını etkiler.

Gelir Dağılımı: Eşitsizlik ve YoksullukAYT

Gelir dağılımı, toplam gelirin toplum kesimleri arasında nasıl paylaşıldığını gösterir. Eşitsizlik; sosyal adalet, eğitim fırsatları ve uzun dönem büyüme üzerinde etkili olabilir.

• Gini katsayısı: Eşitsizliği özetleyen bir ölçü (yaklaştıkça eşit, büyüdükçe eşitsiz).
• Yoksulluk: Mutlak (temel ihtiyaç) veya göreli (toplum standardı) yaklaşımlar.
• Sosyal transferler: Gelir dağılımını dengeleyebilir.

Fiyat Artışları ve Hanehalkı Refahı

• Enflasyon, sabit gelirli kesimlerin alım gücünü daha hızlı aşındırabilir.
• Gıda/enerji gibi kalemlerin payı yüksek hanelerde etki daha belirgin olabilir.
• Ücret ayarlamaları gecikirse reel gelir düşer.

Bölgesel Kalkınma ve DengesizliklerOrta

Bölgeler arası gelişmişlik farkı; istihdam, eğitim, altyapı ve yatırım çekme kapasitesi gibi unsurlardan etkilenir.

• Altyapı: Ulaşım, enerji, internet altyapısı yatırım kararlarını etkiler.
• Beşeri sermaye: Nitelikli işgücü yoğunlaşması üretkenliği artırır.
• Kümelenme: Benzer sektörlerin bir bölgede toplanması verimlilik ve yeniliği güçlendirebilir.

Göç, Kentleşme ve İşgücü

• İç göç; işgücü arzını ve konut/altyapı talebini değiştirir.
• Kentleşme üretkenliği artırabilir; plansızlık maliyetleri yükseltebilir.
• Bölgesel istihdam politikaları göç baskısını azaltabilir.

Sektörler: Tarım, Sanayi, HizmetlerTYT

GSYH’nin sektörel dağılımı, ekonominin yapısını gösterir. Türkiye’de hizmetler geniş paya sahiptir; sanayi ihracat ve istihdam açısından kritiktir; tarım ise gıda güvenliği ve bazı bölgelerde istihdam için önemlidir.

• Tarım: Verimlilik, iklim ve sulama yatırımlarıyla yakından ilişkilidir.
• Sanayi: Katma değer, teknoloji ve ölçek ekonomileri öne çıkar.
• Hizmetler: Turizm, lojistik, finans, eğitim, sağlık gibi geniş alan.

Sanayide Teknoloji Düzeyi ve İhracat

• Orta-yüksek teknoloji üretimi, birim ihracat gelirini artırabilir.
• Ar-Ge, nitelikli işgücü ve tedarik zinciri entegrasyonu belirleyicidir.
• KOBİ’lerin finansmana ve pazara erişimi dönüşümü hızlandırabilir.

Enerji ve Cari Denge İlişkisiOrta

Enerji ithalatı, Türkiye’de cari dengeyi etkileyebilen önemli kalemlerden biridir. Küresel enerji fiyatlarındaki artış, ithalat faturasını yükseltebilir.

• Enerji fiyatı ↑ → ithalat harcaması ↑ → cari açık baskısı ↑
• Enerji verimliliği ve yenilenebilir yatırımlar orta-uzun vadede dış dengeyi destekleyebilir.
• Sanayide enerji yoğunluğu rekabet gücünü etkiler.

Turizm Gelirleri ve Hizmetler Dengesi

• Turizm, hizmet gelirleri üzerinden cari dengeyi iyileştirebilir.
• Kur ve güvenlik algısı turizm talebini etkileyebilir.
• Sezonsallık nedeniyle dönemsel dalgalanmalar görülebilir.

Beklentiler: Enflasyonun PsikolojisiZor

Beklentiler, fiyatlama davranışını etkiler. Eğer firmalar ve haneler gelecekte yüksek enflasyon beklerse, ücret ve fiyat ayarlamaları daha sık ve daha yüksek yapılabilir.

• Uyarlayıcı beklenti: Geçmiş enflasyona bakarak gelecek tahmini.
• Rasyonel beklenti: Tüm bilgiyi kullanarak tutarlı tahmin.
• Endeksleme: Sözleşmelerin enflasyona bağlanması.

Kur Geçişkenliği (Pass-through) Mantığı

• Kur artışı ithal girdi maliyetini yükseltir.
• Firmalar maliyet artışını fiyatlara yansıtabilir (tam/eksik geçiş).
• Geçişin gücü; rekabet, talep durumu ve beklentilere bağlıdır.

Makro Model Mantığı: Toplam Arz – Toplam TalepZor

AD-AS çerçevesi, fiyat düzeyi ve üretimi birlikte düşünmeyi sağlar. Sorularda genellikle “talep şoku” mu “arz şoku” mu ayırt etmen beklenir.

• Talep artışı: Üretim ↑, fiyatlar ↑ (kısa dönemde).
• Talep düşüşü: Üretim ↓, fiyatlar ↓/yavaşlar.
• Arz daralması (maliyet şoku): Üretim ↓, fiyatlar ↑ (stagflasyon benzeri).

IS-LM: Faiz ve Gelir Etkileşimi (Sınav Düzeyi)

IS-LM modeli; mal piyasası (IS) ile para piyasasının (LM) birlikte dengesini gösterir. Sınavlarda grafik çizdirmeden “yön” sorulur.

• Maliye genişlemesi (G↑ veya vergi↓) → talep ↑ → gelir ↑ ve faiz ↑ eğilimi.
• Para genişlemesi (likidite↑) → faiz ↓ → yatırım/talep ↑ → gelir ↑ eğilimi.

Türkiye Ekonomisi: Konu BütünleştirmeÖzet

Zor sorular, tek bir başlığa değil bağlantılara dayanır. Aşağıdaki zincirleri birlikte düşünmek, TYT-AYT’de yorum sorularını kolaylaştırır:

• Kur ↑ → ithal girdi maliyeti ↑ → enflasyon baskısı ↑ → satın alma gücü ↓
• Kredi ↑ → talep ↑ → büyüme ↑ (kısa dönem) → enflasyon/cari açık baskısı ↑ olabilir
• Verimlilik ↑ → birim maliyet ↓ → rekabet gücü ↑ → sürdürülebilir büyüme ↑

Hızlı Tekrar: En Çok Sorulan Kavramlar

• Nominal–reel ayrımı (ücret, GSYH, faiz).
• Enflasyon–dezenflasyon–deflasyon farkı.
• Cari açık finansmanı (sermaye girişi, rezerv).
• Yapısal–konjonktürel ayrımı.
• Kur geçişkenliği ve beklenti kanalı.